Οι τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται στην εποχή μας είναι εξαιρετικά δύσκολο να «ανασυγκροτηθούν» στο επίπεδο της έννοιας και της σκέψης. Ολόκληρος ο πλανήτης ψάχνει να βρει τον βηματισμό του και η ανθρωπότητα τον προσανατολισμό της. Στην ιστορική εξέλιξη, όπως όλοι έχουμε διαπιστώσει, δεν υπάρχουν «κενά» ύπαρξης. Υπάρχουν μεταβατικές εποχές ή ορθότερα εποχές μετάβασης, στο πλαίσιο των οποίων κυοφορούνται νέες κοινωνικές δυναμικές υπέρβασης του υφιστάμενου συστήματος.
Εκανα αυτή την εισαγωγή, της οποίας οι προτάσεις να φαίνονται αξιωματικές (δηλαδή χωρίς θεμελίωση και επιχειρήματα απόδειξης των ισχυρισμών), αλλά δεν είναι. Με τις προτάσεις προσπαθώ να περιγράψω σε γενικές γραμμές τι ακριβώς συμβαίνει στις μέρες μας, τι ακριβώς συμβαίνει στη μεταβατική εποχή μας. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι η χρήση οποιουδήποτε όρου για να χαρακτηριστεί η εποχή μας δεν έχει δεσμευτική ισχύ, εάν ο όρος αυτός δεν είναι το ίδιο το πράγμα, δηλαδή να «ανασυγκροτεί» στο επίπεδο της σκέψης τα υλικά από τα οποία δομείται η ίδια η πραγματικότητα. Μια τέτοιου τύπου «αντιστοιχία» έννοιας και πράγματος σημάδεψε την επονομαζόμενη μεταπολεμική ιστορική φάση εξέλιξης (1949-1989). Εκτοτε η ανθρωπότητα εισήλθε σε μια φάση περιδίνησης, η οποία στις μέρες μας (μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ) έχει φτάσει στην κορύφωσή της. Για να χαρακτηριστεί αυτή η νέα εποχή χρησιμοποιείται ο όρος «αλλαγή εποχής» (Zeitwende). Οπως αντιλαμβάνεται κανείς, ο όρος αυτός δεν αναφέρεται στην ουσία και τη δομή της νέας κοινωνικής πραγματικότητας. Απλώς δηλώνει τον μεταβατικό χαρακτήρα της εποχής μας.
Οι αλλαγές που συντελούνται είναι ραγδαίες και ριζικές και αναφέρονται σε όλα τα επίπεδα, σε όλες τις σφαίρες συγκρότησης της κοινωνίας. Αναφέρονται και στο πολιτικό σύστημα και στο οικονομικό σύστημα, αλλά και στην οργάνωση του κοινωνικού βιόκοσμου. Σ’ αυτή την παρέμβασή μου όμως, θα θίξω έναν άλλον τομέα: πώς έχουν αλλάξει τα πράγματα στον τομέα της πολιτικής δημοσιότητας (Öffentlichkeit) και πώς η συντηρητική σκέψη έχει υποστεί ριζική μετάλλαξη με αποτέλεσμα να διεκδικεί την πνευματική και τη διανοητική ηγεμονία.
Αφορμή γι’ αυτές τις σκέψεις στάθηκε η «περίπτωση του Τσάρλι Κερκ». Πρόκειται για τον συντηρητικό ακτιβιστή στην Αμερική ο οποίος έπεσε θύμα δολοφονικής επίθεσης πρόσφατα. Το πορτρέτο του Τσάρλι Κερκ έχει φιλοτεχνηθεί από έγκυρους αναλυτές στον διεθνή Τύπο.
Εκείνο που μας ενδιαφέρει εδώ είναι να διευκρινιστεί ποιον τύπο συντηρητικής σκέψης ενσάρκωνε ο ακτιβιστής. Κατά την άποψή μου εξέφρασε μια αντίληψη περί συντηρητισμού που δεν έχει να κάνει με την ιδεολογία, αλλά με την «επιβολή» της ορθής στάσης στον δημόσιο διάλογο.
Ομως ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Στην ελληνική ειδησεογραφία-πολιτική ανάλυση που διάβασα και θίγει αυτή τη διάσταση της επικοινωνιακής πρακτικής του Kερκ, υπογράφεται από τον Γιάννη Κυρίτση (βλ. «Εφ.Συν.»12 Σεπτεμβρίου 2025, σελ. 26). Στην νέα εποχή η πολιτική δημοσιότητα, η πολιτική δημόσια σφαίρα δεν λειτουργεί ως Λόγος (Vernunft), αλλά στο πραγματολογικό πλαίσιο του ψηφιακού σύμπαντος, ως σφαίρα επιβολής και κυριαρχίας του ομιλητή στα μυαλά των συνομιλητών του. Το επιχείρημα και η πειθώ είναι «ξένα στοιχεία» σε αυτού του τύπου τη διαβούλευση. Πρωταρχική θέση κατέχει ο «αφέντης-ομιλητής» με όλα όσα ισχυρίζεται.
Δεν έχουμε να κάνουμε με διάλογο ανάμεσα σε ισότιμους συνομιλητές. Επικρατεί ο ομιλητής του γλωσσικού και διαλογικού απολυταρχισμού. Η «τάξη του Λόγου» (Φουκό), η οποία χαρακτηρίζει τον τύπο δημόσιας αντιπαράθεσης σε όλα τα πεδία του δυτικού πολιτισμού, θεωρείται περιττή στην απολυταρχική διαβούλευση της συντηρητικής σκέψης. Από ιδεολογικής απόψεως ο Τσάρλι Κερκ αναζήτησε τις ρίζες του επικοινωνιακού πολιτισμού του στους Αμερικανούς νεο-συντηρητικούς Γουίλιαμ Φ. Μπάκλεϊ και Φρανκ Μάγερ, οι οποίοι και αυτοί πριμοδοτούσαν την «αυταρχική προσωπικότητα» του ομιλητή και απαξίωναν τη λογική δομή της επιχειρηματολογίας. Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε εύλογο είναι το ερώτημα: Ποια σχέση έχει η απολυταρχική διαβούλευση του συντηρητισμού με την «ελευθερία του Λόγου»; Η απάντησή μου είναι σαφής και κρυστάλλινη: Καμιά σχέση. Η επίκληση της «ελευθερίας του Λόγου» είναι ψευδώνυμη και παραπλανητική. Το πολιτικό επίτευγμα της πραγματικής ελευθερίας του Λόγου συνδέεται άρρηκτα με τη λογική δομή της διαβούλευσης: το βέλτιστο αποτέλεσμα του διαλόγου προκύπτει από την επιχειρηματολογία και την ισότιμη συμμετοχή στον διάλογο όλων των συνομιλητών.
Εκανα αυτές τις σύντομες σκέψεις για να καταλήξω στο συμπέρασμα ότι στη νέα εποχή που ανατέλλει στη δημόσια σφαίρα η συντηρητική σκέψη εμφανίζεται με δύο νέες μορφές: ενώ αρνείται το κεκτημένο του πολιτικού διαφωτισμού, την ελευθερία του Λόγου, οικειοποιείται τη γλώσσα του. Μιλάει για «ελευθερία του Λόγου», ενώ στην πραγματικότητα η «αυταρχική προσωπικότητα» του ομιλητή επισκιάζει τα πάντα. Και το δεύτερο νεόκοπο στοιχείο της συντηρητικής σκέψης είναι το γεγονός ότι η ίδια δεν αυτοπροσδιορίζεται ως ιδεολογία, η οποία αντιπαρατίθεται προς άλλες ιδεολογίες, αλλά αναγνωρίζει την επιτέλεση ως δομικό στοιχείο της. Με απλά λόγια ισχυρίζεται ότι η πραγματικότητα, ο κόσμος, είναι δημιούργημά της, είναι δικό της έργο. Είναι και αυτό ακόμη ένα ψευδώνυμο στοιχείο και μια παραπλάνηση. Είναι παραχάραξη του πολιτικού διαφωτισμού.
*Πολιτικός φιλόσοφος
