Η διαδρομή προς τα Νεώρια, του αρχαιολογικού χώρου Οινιάδων στην Αιτωλοακαρνανία, αποτίνει φόρο τιμής στο νερό. Σε όλες του τις μορφές. Αφήνεις πίσω σου τα λευκά όρη από αλάτι στις αλυκές Μεσολογγίου, περνάς τη λιμνοθάλασσα, διασχίζεις το Αιτωλικό για να περάσεις στην απέναντι στεριά και συνεχίζεις ανάμεσα σε πυκνή βλάστηση. Οπωροφόρα δέντρα, μποστάνια με κηπευτικά, πρόχειρα καταλύματα, παράγκες που προδίδουν την αγροτική ενασχόληση, οργιαστική χλωρίδα ακόμα και στις μη καλλιεργημένες εκτάσεις. Συνειδητοποιείς ότι δίπλα σου, όλο αυτό το διάστημα, τρέχει ένα ποτάμι παράλληλα με τον δρόμο: ένα ζωντανό υδάτινο φίδι που στρίβει, ακολουθεί, πάει παράλληλα, χάνεται και πάλι αποκαλύπτεται όταν το επιτρέπουν τα δέντρα και η πρασινάδα που καμιά φορά το κρύβουν αλλά σχεδόν πάντα προδίδουν την εύφορη και ζωογόνα ύπαρξή του.
Οταν φτάνεις στον αρχαιολογικό χώρο, κάτω από το αρχαίο θέατρο που είναι πιο γνωστό καθώς σε αυτό πραγματοποιούνται εδώ και χρόνια παραστάσεις, σε περιμένει ακόμα μία έκπληξη: ένας αρχαίος ναύσταθμος. Οι νεώσοικοι, λαξεμένοι κάθετα στον βράχο πριν από 2.500 χρόνια, τον 4ο αιώνα π.Χ., χρησίμευαν για την ανάσυρση των πλοίων στο εσωτερικό τους, την επισκευή και παραμονή τους για ορισμένο διάστημα του χειμώνα. Δεν βρέχονται από τη θάλασσα αλλά από ακόμα έναν παραπόταμο του Αχελώου που παρά τις επιχωματώσεις αιώνων συνεχίζει να καθρεφτίζει τους επιβλητικούς βραχώδεις όγκους. Τα νεώρια με τα φανερά ίχνη αρχιτεκτονικής στον βράχο αλλά και μέσα στο νερό συνθέτουν ένα μοναδικό μνημείο της αρχαιότητας.
Σε αυτόν τον χρυσό χώρο, όπως το ξερό χόρτο σμίγει με το χώμα μπροστά από το θαύμα των νεώσοικων, με τον 10μετρο λαξεμένο βράχο με τις παρόμοιες αποχρώσεις να βάφουν τα νερά, βρισκόμαστε, Ιούλιο μήνα, με τον υδράργυρο σε άνοδο για να παρακολουθήσουμε τη δράση «RAST Εκτροπή» με οργανωτή την καλλιτεχνική ομάδα 3 137 στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας του ΥΠΠΟ «Ολη η Ελλάδα Πολιτισμός». Πρόκειται για μια τοποειδική εγκατάσταση-ηχητικό γεγονός από τον ομότιμο καθηγητή και τέως πρύτανη της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών Πάνο Χαραλάμπους, ο οποίος, ανάμεσα σε πολλά άλλα, έχει εκπροσωπήσει τη χώρα μας στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας το 2019.
Σε αυτή τη διακαλλιτεχνική συνάντηση η συνομιλία περιλαμβάνει και τον μουσικό Αγγελο Κράλλη, πολυοργανίστα, παραγωγό και εικαστικό καλλιτέχνη, με έφεση στην πειραματική και ηλεκτρονική μουσική, δημιουργό του μουσικού σχήματος «Chickn» και ιδρυτή της underground δισκογραφικής εταιρείας «Φτώχοφων». Επιμελήτρια είναι η Ελένη Ρήγα η οποία επικεντρώνεται στις οικολογικές πρακτικές γύρω από το νερό στη Μεσόγειο μέσα από το πρόγραμμα «Το Γραφείο των Υδάτινων Κοινών» («Office of Hydrocommons»).
Και σε αυτό το εντυπωσιακό τοπίο του δέλτα του Αχελώου, σε ένα από τα καλύτερα σωζόμενα νεώρια του αρχαίου κόσμου, η δράση «RAST Εκτροπή» βρίσκεται λες στο πιο κατάλληλο μέρος για έναν διάλογο ανάμεσα στην τέχνη και την οικολογία που διαπερνά τους αρχέγονους μύθους, συναντά τις μνήμες και σαν άλλος ποταμός αρδεύει το παρόν στο μέλλον.
Από τη μυθολογική ερωτική σύγκρουση του Αχελώου με τον Ηρακλή για τα μάτια της Δηιάνειρας, με προικώο την αφθονία από το κέρας της Αμάλθειας, την οποία διαπιστώνεις ρίχνοντας μια ματιά στις καλαμιές και στο πράσινο που, εκτός από κελαηδίσματα, προδίδει τη φιδίσια διαδρομή του ποταμού. Από τις μνήμες του εικαστικού και επιτελεστικού καλλιτέχνη από την πατρογονική Αμβρακία και την αλιευτική κοινότητα όπως συμβολίζεται στη λιμνίσια οικογενειακή βάρκα που την έχει μετατρέψει στο κοίλο σκάφος ενός παράδοξου μεγάλων διαστάσεων εγχόρδου, έχοντας προσθέσει τέσσερις συρμάτινες χορδές κατά μήκος της.
Οι εκτροπές δεν σταματούν εδώ: δύο τσίγκινα δοχεία άλλοτε μεταφοράς υγρών, τότε που κρέμονταν από τα πλευρά ενός ζώου, έχουν γίνει ηχεία. Αλλά και οι αρδευτικές μεταλλικές οφιοειδείς σωληνώσεις, έτσι όπως φτάνουν τοποθετημένες στο έδαφος, είναι μια ηχητική-γλυπτική εγκατάσταση εκτροπής καθώς μεταφέρουν στον χώρο το κελάρυσμα από τη ροή του ποταμού.
Οταν πλησιάζει ένα άσπρο βανάκι που καλύπτουν αφίσες με το πρόσωπο του θρυλικού μουσικού και αρχιτραγουδιστή δημοτικών τραγουδιών σε πανηγύρια Τάκη Καρναβά, ο οποίος ορμώμενος από το Ξηρόμερο στην Αιτωλοακαρνανία κατέκτησε τις καρδιές του νομού του, της Ηπείρου, αλλά και όλων των τόπων όπου υπήρχαν Ελληνες μετανάστες, ξεκινά το δρώμενο.
Ενας πίνακας με καλώδια, βύσματα και κουμπιά εκτρέπει τους ήχους, τους διαστέλλει και τους συμπυκνώνει, τους αντιπαραβάλλει και τους παραμορφώνει. Η φωνή του αγρορόκερ εκτρέπεται με ανατονισμούς, πολυφωνίες, χρωματισμούς, μπλέκεται με τις ζωντανές ζωοφωνίες, τερετίσματα, βατραχισμούς και κελαηδίσματα για να συναντήσει σύγχρονους πειραματικούς ήχους καθώς ο Αγγελος Κράλλης δημιουργεί ένα ηχητικό παλίμψηστο, βασισμένο στο Ραστ Μακάμ – ένα μουσικό ιδίωμα που έφτασε στην Ελλάδα μέσω της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και επηρέασε τη βυζαντινή, ρεμπέτικη και λαϊκή μουσική.
Ο Πάνος Χαραλάμπους αξιοποιεί γνώριμα μοτίβα της πρακτικής του μετατρέποντας το ηχητικό συμβάν σε μια μορφή ηχητικής… αρχαιολογίας: παράγει ήχους από τη βάρκα του, πότε με ένα δοξάρι και πότε με γυάλινα ποτήρια, προτού το εκτρέψει σε επιτελεστικό γεγονός: τον ρυθμό του τσάμικου από τα Ξηρομερίτικα πανηγύρια σε έναν αυτοαναφορικό ζωομιμητικό αργό χορό πάνω σε γυάλινα ποτήρια, υπερυψωνόμενος ελάχιστα από το χώμα σε μια απόπειρα λες και επιθυμεί να αψηφήσει τη βαρύτητα, το παρόν, ανοίγοντας ορίζοντα με τα χέρια απλωμένα και σε μια άλλη συνθήκη.
Οι ήχοι, φυσικοί και τεχνητοί, πολλαπλασιάζονται από τον λαξεμένο βράχο που λειτουργεί ως αντηχείο. Αποκτούν βάθος και ένταση, πάλλουν το αρχέγονο τοπίο αναπροσδίδουν μια μυστικιστική διάσταση στο δρώμενο καθώς ο ήλιος πέφτει και τα χρώματα γλυκαίνουν παίρνοντας πιο σκούρες γήινες αποχρώσεις. Τα καφετιά γκριζάρουν, ενώ οι σκιές μακραίνουν και τα ακούσματα διηγούνται αποσπασματικές ιστορίες από τη γεωμυθολογία, την πολιτιστική ιστορία της περιοχής, τον υγρό πλούτο και τη διαχείρισή του συναντώντας σημερινές αλλά και αυριανές προκλήσεις για την ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση, τα ακραία φυσικά φαινόμενα και την ευαλωτότητα των τοπικών κοινοτήτων.
Με τη συνεργασία του νερού
• Στις επιμελητικές σου δουλειές το νερό αποτελεί κομβικό στοιχείο: τι συμβολίζει για σένα και πώς αυτό αντανακλάται και στο δρώμενο στις Οινιάδες; ρωτήσαμε την επιμελήτρια αυτού του sonic happening, Ελένη Ρήγα.
Ναι, το νερό ως συνεργάτης. Αυτό προϋποθέτει μια ριζική αλλαγή αντίληψης: να δούμε τα φυσικά στοιχεία όχι ως πόρους προς εκμετάλλευση, αλλά ως ζωντανούς «συμμετέχοντες» που συνδιαμορφώνουν τον κόσμο μας.
Ανατρέχοντας στην ιστορία, όλοι οι πολιτισμοί αναγνώριζαν τη ζωτική σημασία του νερού, αποδίδοντάς του κεντρική θέση σε πολιτικές, πολιτιστικές και θρησκευτικές δομές. Το ίδιο το νερό διατρέχει και επηρεάζει τις καλλιτεχνικές πρακτικές στο επιμελητικό μου πρόγραμμα «Το Γραφείο των Υδάτινων Κοινών» (Office of Hydrocommons), το οποίο ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της φιλοξενίας μου στον οργανισμό ATOPOS cvc. Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο πρόγραμμα που συνδυάζει καλλιτεχνική έρευνα, εκθέσεις, αναθέσεις έργων, καλλιτεχνικές κατοικίες, δημόσια προγράμματα και εκδόσεις.
Σε αυτό το πλαίσιο, επιμελήθηκα το έργο «RAST Εκτροπή», μια εικαστική εγκατάσταση και ηχητικό συμβάν.
Το νερό πρωταγωνιστεί σε πολλά επίπεδα: από τη μικρή κοίτη που έχει απομείνει στα Νεώρια ως αποτύπωμα μιας παλιάς εκτροπής μέχρι την υδάτινη παρουσία που αναδύεται μέσα από αρδευτικούς σωλήνες-ηχεία του Πάνου Χαραλάμπους και τη ζωντανή επεξεργασία του Αγγελου Κράλλη.
Η μυθολογική εκτροπή του Αχελώου μάς οδηγεί να σκεφτούμε τις σύγχρονες ανθρώπινες παρεμβάσεις στη φύση, τη διαχείριση των υδάτινων πόρων και τις συνέπειές τους σε μια εποχή που ταλαντεύεται ανάμεσα σε καταστροφικές πλημμύρες και ξηρασίες. Από εκεί αναβλύζουν και οι «παρεκτροπές»: είτε πρόκειται για τη μουσική κλίμακα Rast, αραβικής προέλευσης που διατρέχει τις λαϊκές παραδόσεις και πανηγύρια, είτε για την έκσταση της κοινότητας μέσα από τον κυκλικό χορό. Το υδάτινο στοιχείο διαποτίζει την εμπειρία και επαναπροσδιορίζει τη σχέση μας με τον πολιτισμό και τη φύση.
Η έννοια της «εκτροπής» αποκτά πολλαπλές αναγνώσεις: αφορά όχι μόνο τη φυσική ανακατεύθυνση του ποταμού, τις ανθρώπινες προσπάθειες ελέγχου των νερών του, αλλά και τη μετατόπιση ιστορικών και πολιτισμικών αφηγήσεων.
Οπως το ποτάμι αλλάζει ροή, έτσι και η μνήμη επαναπροσδιορίζεται – διατηρώντας το παρελθόν ζωντανό μέσα από μια συνεχή διαδικασία αναθεώρησης και αναδημιουργίας.
Ο «μύθος» του Αχελώου λειτουργεί σαν ζωντανό αρχείο, όπου τα φυσικά φαινόμενα ενσωματώνονται στις ανθρώπινες αφηγήσεις, ανατρέποντας δομές εξουσίας και επαναπροσδιορίζοντας τη σχέση μας με το νερό και τη γη.
-320x213.jpg)
