Μαθαίνοντας από τους Ζαπατίστας, ξανά…

Υπάρχουν τρόποι πολλοί κανείς να σκεφτεί τι έκανε, τι κάνει, τι θα ’θελε να κάνει, τι θα έπρεπε να κάνει. Υπάρχουν τρόποι πολλοί να γίνει αυτό συλλογικά. Εκεί όμως διασταυρώνονται διαφορές, αποκλίνουσες προσεγγίσεις, διαφωνίες. Πώς μπορεί αλήθεια ο τρόπος σε τούτη την περίπτωση να είναι καθρέφτισμα και επίλυση ταυτόχρονα τέτοιων διαφορών, εφόσον βέβαια εκείνοι που τον εξερευνούν έχουν τη συλλογική πρόθεση να βρουν κοινούς τόπους και να εγκαταστήσουν περάσματα προς τους τόπους αυτούς;

Μια εξέγερση με διεθνή απήχηση που δεν έχει σταματήσει να εκπλήσσει με τον δυναμισμό και την αυτοκριτική της διάθεση, βρίσκει ίσως τον τρόπο ή, πιο σωστά, εξερευνά διαρκώς τρόπους που μια τέτοια προοπτική την κάνουν πραγματικότητα. Οι Ζαπατίστας, οι εξεγερμένοι της Τσιάπας στον Νότο του Μεξικού, φτιάχνουν αυτόνομες κοινότητες με πείσμα προσηλωμένες στη συλλογική συμμετοχή και την ισότητα. Το δικό τους εγχείρημα ξεδιπλώνεται σε ένα περιβάλλον εχθρικό: το Μεξικό της πολιτικής διαφθοράς και της εκτεταμένης κυριαρχίας των οργανωμένων ναρκοσυμμοριών. Σε διαρκή αναμέτρηση με τούτες τις συνθήκες οι Ζαπατίστας αναζητούν τους τρόπους η δική τους προοπτική να υλοποιείται καθημερινά χωρίς να ωραιοποιούν τα αποτελέσματα και χωρίς να διστάζουν να κριτικάρουν οι ίδιοι τα λάθη τους.

Κι εδώ είναι που βρέθηκαν μπροστά στα όρια και τις ψευδείς εγγυήσεις ενός λόγου εξαγγελτικού: ξέρουμε αλήθεια πόσο συχνά κινήματα που επαγγέλλονται μια άλλη ελεύθερη και χειραφετημένη κοινωνία υιοθετούν έναν λόγο προφητικό και κανονιστικό ταυτόχρονα. Πόσο συχνά υπόσχονται και προδιαγράφουν χωρίς να εκτίθενται στις αβεβαιότητες και τις αντιφάσεις κοινωνικών πειραματισμών. Οι Ζαπατίστας επιμένουν ότι ο λόγος δεν αρκεί, παρότι με τα ανακοινωθέντα τους μας άνοιξαν νέους ορίζοντες στην κριτική και αναστοχαστική διατύπωση ερωτημάτων της πολιτικής δράσης. Εκείνο που όλο και περισσότερο υποστηρίζουν είναι πως πρέπει να βρούμε τρόπους οι συλλογικές προσδοκίες αλλά και οι εμπειρίες μιας προσπάθειας να δημιουργηθεί μια δίκαιη κοινωνία να πλάθονται από κοινού, με τη συμμετοχή και τη δράση όλο και περισσότερων.

Δρώμενα με συμβολικό χαρακτήρα

Στη Μορέλια, μία από τις εξεγερμένες κοινότητες, πριν από λίγες μέρες εξελίχτηκε αυτό που οι Ζαπατίστας ονόμασαν Διεθνείς Συναντήσεις Εξεγέρσεων και Αντιστάσεων. Εκεί διασταυρώθηκαν πράγματι αφηγήσεις και σκέψεις από όλο τον κόσμο που στόχο είχαν να μοιραστούν γνώσεις και εμπειρίες υπέρβασης του καπιταλισμού και της πατριαρχίας. Εκείνο όμως που μοιάζει να άνοιξε τον ορίζοντα στην έμπρακτη δημιουργία τόπων κοινών της εξέγερσης ήταν η προσπάθεια των ίδιων των Ζαπατίστας να υπερβούν όσα οι ίδιοι θεωρούν αδυναμίες και λάθη του τρόπου που υλοποιούν την αυτοδιακυβέρνηση.

Και το έκαναν αυτό όχι μέσα από εξαντλητικές ομιλίες απολογισμού αλλά μέσα από δύο θεατρικές παραστάσεις ή ίσως, σωστότερα, μέσα από μερικές αλληλουχίες δρώμενων με συμβολικό χαρακτήρα. Η πρώτη αλληλουχία που κράτησε πολύ και ολοκληρώθηκε μέσα σε δύο μέρες περιλάμβανε μια σειρά από σκηνές που αμείλικτα εξέθεσαν τις αστοχίες του συστήματος των Συμβουλίων Καλής Διακυβέρνησης. Η απόσταση των κοινοτήτων από τις εκλεγμένες και ανακλητές αρχές, η αδυναμία μεταβίβασης της πληροφορίας σε όλα τα επίπεδα της αυτόνομης διακυβέρνησης, τα φαινόμενα διαφθοράς, η διοικητική ασυνεννοησία, όλα αναπαραστάθηκαν ως σκηνές οικείες, εύκολα κατανοητές και αναγνωρίσιμες γιατί σώματα πραγματικά τις δημιουργούσαν, σώματα που στις κινήσεις, τις εκφράσεις και τα λόγια τους εκφράζονταν πραγματικές κοινές εμπειρίες. Και η κορύφωση: σε μια συμβολική κίνηση άρνησης της οποιασδήποτε μορφής ιεραρχικής οργάνωσης της κοινωνίας πυρπολήθηκε ένα εντυπωσιακό ομοίωμα μιας ξύλινης πυραμίδας. Ποια περισσότερο πειστική αποτύπωση της άρνησης μιας ιστορικά επαναλαμβανόμενης πρακτικής εγκαθίδρυσης της ανισότητας;

Ομως η πιο συνταρακτική σκηνή ήταν όταν τα όρια ανάμεσα σε όσους παρακολουθούσαν και όσους εκτελούσαν το δρώμενο καταργήθηκαν. Ολοι και όλες μαζί όρμηξαν στη φλεγόμενη πυραμίδα και άρχισαν να της πετάνε με μανία πέτρες και ξύλα! Ο κοινός τόπος της άρνησης της ιεραρχίας έγινε κυριολεκτικά ένας τόπος κοινός από σώματα που από κοινού ενεργούσαν σε μια συμβολική αποκαθήλωση. Η συλλογική αυτοκριτική μετατράπηκε σε συλλογική δράση. Που σημαίνει σε μια συλλογική υπόσχεση. Των ζωντανών προς τους νεκρούς της εξέγερσης. Των σημερινών αγωνιστών και αγωνιστριών προς εκείνους που με τις προσπάθειες τους έγινε δυνατόν να διανυθεί μια πορεία συλλογικής χειραφέτησης πάντα έτοιμη να αναμετρηθεί με τα λάθη της και τις αδυναμίες της.

Μήνυμα προς τις μελλοντικές γενιές

Η επόμενη αλληλουχία δρώμενων είχε στόχο οι ζωντανοί να απευθυνθούν στις μελλοντικές γενιές, σε εκείνους και εκείνες που δεν έχουν ακόμα γεννηθεί. Με χαρακτηριστική καρναβαλική σχεδόν διάθεση, οι γενιές αυτές αναπαραστάθηκαν ως ζεύγη ωαρίων – σπερματοζωαρίων από συντρόφους και συντρόφισσες που φορούσαν τις αντίστοιχες μπουφονικές φορεσιές. Εδώ η υπόσχεση έγινε πολιτικό πρόταγμα. Γενιά τη γενιά η δύναμη της συνέχειας εξαρτάται από μια άλλη σχέση με τη γη, τη Μάνα Γη όπως την ονομάζουν (όπως και οι περισσότεροι αυτόχθονες λαοί της Λατινικής Αμερικής). Απέναντι στην καταστροφική μανία του καπιταλιστικού εξορυκτισμού, ο σεβασμός στη φύση, η συνύπαρξη και η φροντίδα, η συμβίωση με άλλα όντα, η αγάπη για όσους, όσες και όσα δεν έχουν ακόμα γεννηθεί. Και η σοφία μιας τέτοιας προοπτικής, βαθιά εχθρική προς την καπιταλιστική εκμετάλλευση και τις δομικές ανισότητες της πατριαρχίας, εκφράστηκε στον λόγο και την ενσώματη παρουσία ενός σκαθαριού. Πόσο πιο εμφατική μπορεί να γίνει η θεατρική, συμβολική αλλά και τελικά πραγματική διατύπωση του σεβασμού προς τα πιο αδύνατα μέλη ενός συστήματος συμβίωσης. Η σοφία ενός ταπεινού σκαθαριού απέναντι σε έναν κόσμο που επικρατούν εκείνοι που έχουν τη δύναμη να καταστρέφουν.

Η γλώσσα των δρώμενων μπορεί να φάνηκε σε κάποιους υπερβολικά διδακτική. Το περιβάλλον της ανάπτυξής τους όμως και τα εκφραστικά τους μέσα δεν άφηναν καμιά αμφιβολία για τη στόχευσή τους. Η δημιουργία τόπων του κοινού συνέβαινε ταυτόχρονα σε ένα συμβολικό, ένα ουτοπικό (εξαγγελτικό) και ένα πραγματικό επίπεδο. Σε ένα παλιό ανακοινωθέν ο τότε Υποδιοικητής Μάρκος έγραφε πως πρέπει να πολεμήσουμε τον καπιταλισμό με τρόπους που δεν του μοιάζουν. Μα και για να σκεφτούμε τον αγώνα και τις προοπτικές του χρειάζεται εξίσου να εξερευνήσουμε τρόπους απαλλαγμένους από το φαντασιακό της κοινωνίας της εκμετάλλευσης. Τρόπους που η σκέψη θα διασταυρώνεται με το συναίσθημα, που το σοβαρό θα συναντάει το αστείο, όχι το αστείο του σαρκασμού αλλά το αστείο του πειράγματος που γεννά σχέσεις αλληλεγγύης, τρόπους που το συμβολικό θα επενεργεί στο φαντασιακό και το φαντασιακό με τη σειρά του θα γεννά πραγματικότητες αντί να αποδρά στο ανύπαρκτο.

Στη Μορέλια, στο Σεμιγιέρο («Σπορείο»), τον χώρο των διεθνών συναντήσεων, οι Ζαπατίστας έκφρασαν με πολλούς τρόπους τη νέα τους προσπάθεια να υπερβούν τους εαυτούς τους στην προοπτική μιας αυτοδιευθυνόμενης δίκαιης κοινωνίας. Το κοινό, το νέο τους σύνθημα που περιγράφει τόσο τη σχέση τους με τη γη ως κοινό αγαθό (γη «χωρίς χαρτιά» τη λένε), όσο και τη δομή οργάνωσης της κοινωνίας που θα στηρίζεται παντού στην αμεσολάβητη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, είναι το νέο τους στοίχημα.

Αναζητώντας τρόπους θεμελίωσης, φροντίδας και ανάπτυξης του κοινού, βρίσκουν τρόπους να το σκεφτούν με τα δρώμενα, τις ομιλίες, τις τρυφερές ανταλλαγές γνώσεων και εμπειριών με όσους και όσες συναντήθηκαν στο ταξίδι τους στην Ευρώπη και, πάνω απ’ όλα, με την κοινή ζωή στον καταυλισμό της αλληλεγγύης που πλαισίωνε επί 15 μέρες τις εκδηλώσεις των συναντήσεων. Γιατί τελικά η προοπτική μιας κοινωνίας στηριγμένης από κοινού στην οικοδόμηση ενός πλούσιου κοινού κόσμου μόνο μέσα στη δυναμική πολλαπλών συναντήσεων μπορεί να αναπτυχθεί.

* Αρχιτέκτονας, διδάκτωρ Αρχιτεκτονικής (η διατριβή του είχε θέμα «Η πολιτισμική εξάρτηση της συμβολικής σχέσης με τον χώρο»), μέλος κατά καιρούς των συντακτικών ομάδων των περιοδικών «Εφήμερη Πόλη» και «Ουτοπία»