Η εκδοτική προσφορά του Ευτύχη Μπιτσάκη

Για τον Ευτύχη Μπιτσάκη, που πρόσφατα έφυγε, δημοσιεύτηκαν σημαντικά κείμενα από επιστήμονες και φιλοσόφους οι οποίοι μαθήτευσαν δίπλα του ως φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής Ιωαννίνων ή του Τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και επηρεάστηκαν από τα βιβλία του για τον «επιστημονικό σοσιαλισμό» και την επιστήμη. Μαρτυρίες κατατέθηκαν και από πολιτικούς του συναγωνιστές.

Ενδεικτικά μόνο ας μου επιτραπεί να υπενθυμίσω -σκεπτόμενος ότι ίσως η αναφορά αυτή φανεί χρήσιμη στον ενδιαφερόμενο αναγνώστη που μπορεί να μην τα έχει ήδη διαβάσει- το λαμπρό, καθότι γραμμένο με εξαιρετική ευαισθησία αλλά και ακριβοδικία, κείμενο του Πέτρου Παπακωνσταντίνου «Ταξιδεύοντας σε άγνωστους κόσμους με τον Ευτύχη Μπιτσάκη» (στο «ΠΡΙΝ»), αυτό του Αριστείδη Μπαλτά με τίτλο «Το ήθος του Ευτύχη Μπιτσάκη» (στην «Εποχή») καθώς και εκείνο του Παναγιώτη Σωτήρη με τίτλο «Στον αγώνα για έναν κομμουνισμό του πεπερασμένου» (στα «ΝΕΑ»). Δίνοντας έμφαση σε ξεχωριστές διαστάσεις της προσωπικότητας και του επιστημονικού και φιλοσοφικού έργου του Μπιτσάκη, τα τρία αυτά κείμενα συγκροτούν θαρρώ ένα σχεδόν πλήρες πορτρέτο του σημαντικού αυτού Κρητικού.

Ο γράφων, όντας ένας φιλελεύθερος σοσιαλδημοκράτης, δεν έχει συμπορευτεί με τον Ευτύχη Μπιτσάκη ιδεολογικά και πολιτικά. Του οφείλω όμως, όπως και πολλοί άλλοι έφηβοι στο τέλος της δεκαετίας του 1970, τη «γνωριμία» με τη μαρξιστική φιλοσοφία της επιστήμης. Τότε στα λιγοστά καλά βιβλιοπωλεία που υπήρχαν στις πόλεις της ελληνικής επαρχίας μπορούσε κανείς -από μαθητής Λυκείου ακόμη- να συναντηθεί με τη δουλειά που είχε κάνει ο Μπιτσάκης προς αυτή την κατεύθυνση τόσο ως συγγραφέας όσο και ως υπεύθυνος φιλοσοφικών σειρών (προσφορά που συνέχισε και στις επόμενες δεκαετίες). Συγκεκριμένα μέσα από τη σειρά του «Σύγχρονη Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη» στις εκδόσεις Δαίδαλος Ι. Ζαχαρόπουλος εκτός από δικά του βιβλία προσέφερε στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, μεταξύ άλλων, την πολύ καλή βιογραφία του Banesh Hoffmann για τον Αϊνστάιν, με τίτλο «Αϊνστάιν, δημιουργός και επαναστάτης», το τετράτομο έργο του μαρξιστή Ιρλανδού φυσικού John D. Bernal, «Η επιστήμη στην Ιστορία», την υπέροχη «Συνοπτική ιστορία των Μαθηματικών» του Dirk J. Struik (σε μετάφραση της αείμνηστης Αννας Φερεντίνου-Νικολακοπούλου), αλλά και το κλασικό κείμενο του σπουδαίου Αμερικανού φιλοσόφου της αναλυτικής παράδοσης Willard Van Orman Quine «Φιλοσοφία της Λογικής». Αλλά και στη σειρά «Επιστημολογία» των εκδόσεων Gutenberg o Μπιτσάκης εξέδωσε σημαντικά βιβλία, όπως π.χ. τη «Θεωρία Καταστροφών» του μεγάλου Ρώσου μαθηματικού V. I. Arnold καθώς και το πρωτοποριακό για την εποχή του βιβλίο «Η φιλοσοφία της νεώτερης Φυσικής» του Νίκου Κιτσίκη.

Αξίζει, από σεβασμό στη νεότερη ελληνική επιστήμη, να ειπωθούν δυο λόγια για το δεύτερο εκ των προαναφερθέντων βιβλίων. Ο Νίκος Κιτσίκης (1887-1978), υπήρξε καθηγητής του Πολυτεχνείου, γερουσιαστής και βουλευτής της ΕΔΑ. «Η φιλοσοφία της νεώτερης Φυσικής» κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1947 από τις εκδόσεις Παπαζήση. Ο Gutenberg επανεξέδωσε αυτό το έργο το 1989 με εκτενή εισαγωγή και σχόλια του Ευτύχη Μπιτσάκη. Ο Γιώργος Λογοθέτης γράφει, μεταξύ άλλων, γι’ αυτό το βιβλίο σε βιβλιοκρισία την οποία βρίσκει κανείς στο διαδίκτυο χάρη στον Πάνδημο του Παντείου Πανεπιστημίου: «Ο στόχος του Νίκου Κιτσίκη ήταν να αναδείξει τις φιλοσοφικές συνέπειες των νέων φυσικών θεωριών (της σχετικότητας και της κβαντικής θεωρίας), να διερευνήσει την εγκυρότητα των ιδεαλιστικών ερμηνειών της φυσικής και το κατά πόσο οι νέες θεωρίες εναρμονίζονται με το διαλεκτικό υλισμό, πλουτίζουν και διευρύνουν το περιεχόμενό του. Η δομή του βιβλίου ανταποκρίνεται στο στόχο του συγγραφέα. Πράγματι, στο Πρώτο Μέρος του βιβλίου αναλύεται ο επαναστατικός χαρακτήρας των νέων θεωριών, ο κλονισμός των αρχών της κλασικής φυσικής και ευρύτερα η ιστορική -διαλεκτική υπέρβαση του μηχανιστικού κοσμοειδώλου, καθώς και ορισμένες από τις ιδεαλιστικές τάσεις που σχετίζονται με τη νέα φυσική. Τέλος, στο Πρώτο Μέρος δίδεται μια σκιαγραφία των βασικών αρχών της κβαντικής θεωρίας και της θεωρίας της σχετικότητας. Στο Δεύτερο Μέρος του βιβλίου αναλύονται οι σχέσεις της σύγχρονης φυσικής με το διαλεκτικό υλισμό. Δηλαδή αναλύονται οι φυσικές θεωρίες στο φως του διαλεκτικού υλισμού και αναδεικνύονται οι φιλοσοφικές τους συνέπειες και ταυτόχρονα, με μια αντίστροφη κίνηση, δοκιμάζονται οι αρχές του διαλεκτικού υλισμού στο φως των νέων κατακτήσεων. Το βιβλίο τελειώνει με μια σύντομη ανάλυση των μεταστοιχειώσεων και του χωροχρονικού πλαισίου της γενικής θεωρίας της σχετικότητας».

Παρά τις αδυναμίες του βιβλίου τόσο από πλευράς Φυσικής όσο και λόγω της «υπέρμετρης αισιοδοξίας για την επιστημολογική λειτουργία του διαλεκτικού υλισμού» -όπως ορθά και πάλι σημειώνει ο Γιώργος Λογοθέτης-, πρόκειται για ένα βιβλίο-σταθμό υπό την έννοια ότι συνιστά την πρώτη απάντηση της ελληνικής μαρξιστικής σκέψης στα ερωτήματα που έθεσε η νεότερη Φυσική. Συνοψίζοντας, το εκδοτικό έργο του Ευτύχη Μπιτσάκη είναι πολύ πλούσιο για να περιγραφεί ικανοποιητικά στο παρόν σύντομο κείμενο. Μακάρι όμως χάρη σε αυτό να έχει κάπως υπογραμμιστεί η μεγάλη αξία του.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο