Η ιστορία της πόλης και των κατοίκων αλλιώς

«Να, εδώ ήταν παραταγμένη η Χωροφυλακή και περνούσαμε εμείς, νεαροί τότε, μέσα στον φόβο, για να πάμε στη συναυλία. “Το ξέρει ο πατέρας σου;” με ρωτάει ένας· όλοι γνωστοί ήμασταν τότε στο χωριό. “Φυσικά και το ξέρει”, του λέω και τρυπώνω μέσα»: Ηταν το 1960, έξω από τον κινηματογράφο «Ορφέας», στη δυτική πλευρά της κεντρικής πλατείας Ηρώων της Ελευσίνας, εκεί όπου σήμερα στέκει το τοπικό υποκατάστημα της Εθνικής Τράπεζας, όπου ο Μίκης Θεοδωράκης θα έδινε την πρώτη του λαϊκή συναυλία.

Την ιστορία μού διηγείται ο Γιώργος Παυλόπουλος όπως την έζησε, αλλά την ίδια στιγμή τον ακούω να μεταφέρει τα λόγια του Μίκη στο ηχητικό ντοκουμέντο, ένα από τα 24 που συνθέτουν βιωμένες στιγμές από την ιστορία των κατοίκων του τόπου. Πρόκειται για τον Αόρατο Χάρτη, το πρώτο… μυστήριο που εμπνεύστηκε ο καλλιτεχνικός διευθυντής της «Ελευσίνα Πολιτιστική Πρωτεύουσα» Μιχαήλ Μαρμαρινός πριν από πέντε χρόνια και παρέδωσε ως αντίδωρο σε αυτήν την πλούσια σε ιστορία και ιστορίες πόλη πριν από δύο μήνες, δύο χρόνια αφότου ολοκληρώθηκε η πολιτιστική πρωτεύουσα.

Το έργο, σε επιμέλεια της Ερατώς Κουτσουδάκη, ενεργοποιείται σκανάροντας τον κωδικό γρήγορης απόκρισης (QR code) στην όψη των μεταλλικών πλακιδίων που συναντά κανείς στα πεζοδρόμια της Ελευσίνας, δίνοντάς σου τη δυνατότητα να αφουγκραστείς μικρές και μεγάλες ιστορίες.

Οπως; Προσωπικότητες και λαϊκοί ήρωες του τόπου, έθιμα που επιβίωσαν σε πείσμα του χρόνου, όπως ο χορός για παντρεμένες και στην αρβανίτικη εκδοχή του, ο φωτογράφος που διέσωσε στιγμιότυπα από την ιστορία της πόλης, το εικονοστάσι για τον 24χρονο εργάτη που εκτελέστηκε το ’44 για παραδειγματισμό, αλαφροΐσκιωτες φιγούρες όπως της Ερως που ερωτεύτηκε τον Ερολ Φλιν ή του παππού που πήγαινε τότε, παλιά -όταν στην πλατεία Ηρώων, εκτός από το μνημείο πεσόντων και την προτομή του Αισχύλου, υπήρχε και το άγαλμα του δικτάτορα Πάγκαλου- και τσακωνόταν μαζί του τα βράδια. Μπορείς ακόμη να ακούσεις τα λόγια της Αννας Σικελιανού για τον γάμο της με τον Αγγελο, όπου γεφυρώθηκε η ζωή τους «με τ’ αόρατα», ανήμερα του Αγίου Πνεύματος, 17 Ιουνίου του 1940, εκεί, στην Αγέλαστο Πέτρα, όπου κάθισε η Δήμητρα να συλλογιστεί την κόρη της. Κι ακόμη εκεί, μπροστά στον αρχαιολογικό χώρο όπου ο Σαββόπουλος τραγουδά και κινηματογραφείται από τον Λάκη Παπαστάθη, το 1976.

Ψίθυροι ιστορίας, αναμνήσεων και εμπειριών που ανήκουν στην πόλη και τους κατοίκους της ως αντίδωρο της φιλοξενίας είναι αυτό το εικαστικό, δραματικό και ταυτόχρονα ιστορικό έργο, η ψηφιακή πλατφόρμα Αόρατος Χάρτης -«The Invisible Map» που χωρίζεται σε τέσσερεις επιμέρους ενότητες: τον Αόρατο Χάρτη της μικροϊστορίας, το Persephone Walks που σε καθοδηγεί σε τοπόσημα όταν βρίσκεσαι στον χώρο της Ελευσίνας, έργα στον δημόσιο χώρο και κτίρια παρακαταθήκης.

«Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει παρελθόν – και χωρίς παρελθόν δεν μπορεί να υπάρξει σχεδιασμός και προοπτική για το μέλλον. Σε μια πόλη όπως η Ελευσίνα, όπου η μνήμη είναι διάχυτη και πολυεπίπεδη, η ανάγκη της ανάκλησής της είναι σχεδόν επιτακτική.

Θεωρώ εξαιρετικά γοητευτικό το να περιηγείται κανείς στον αστικό ιστό και να συναντά σημεία που μαρτυρούν “Εδώ συνέβη κάτι”. Αυτά τα σημεία αποτελούν, ουσιαστικά, δημόσια ίχνη μιας βαθιά προσωπικής ιστορίας» είναι τα λόγια με τα οποία παρουσίασε το έργο ο κ. Μαρμαρινός, λίγο προτού ανεβάσει τον «Ξένο» στην Επίδαυρο και αναλάβει το τιμόνι του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου.

Αυτή η βουτιά στην κοινή συλλογική μνήμη βασίστηκε σε μεγάλο μέρος στο έργο τοπικών ιστοριοδιφών και συλλεκτών που διέσωσαν μνήμες, ανθρώπινες ιστορίες αλλά και σπάνιο αρχειακό υλικό, όπως επισήμανε η κ. Κουτσουδάκη.

Ο κύριος Γιώργος, με τον οποίο περπατήσαμε μέρος του αόρατου χάρτη, μαζί με τον κ. Κώστα Λυκίδη είναι από τους κατοίκους που άνοιξαν τα αρχεία τους και μοιράστηκαν τις αναμνήσεις τους. «Σήμερα, δυο χρόνια μετά, τι απέμεινε και τι θα απογίνουν όσα έμειναν παρακαταθήκη στην πόλη;» είναι η αγωνία που μοιράζονται μαζί μας.