Η πρόσφατη όξυνση στις ελληνολιβυκές σχέσεις, υπό το πρίσμα των εξελίξεων στην Ανατολική Μεσόγειο και της ανακοίνωσης των θαλάσσιων πάρκων από την Ελλάδα, έχει κινητοποιήσει την ελληνική διπλωματία. Η Αθήνα παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις, προσπαθώντας να διαχειριστεί τις προκλήσεις που τίθενται από την τουρκική πλευρά και τις κινήσεις της Λιβύης, ιδίως μετά τη ρηματική διακοίνωση που κατέθεσε η Τρίπολη στον ΟΗΕ, αμφισβητώντας τις πρόσφατες ελληνικές πρωτοβουλίες σε θέματα θαλάσσιων ζωνών.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, η ελληνική θέση είναι ξεκάθαρη: το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν έχει νομική βάση, καθώς Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ακτές. Επομένως, δεν μπορούν να συμφωνήσουν για θαλάσσιες ζώνες, καθιστώντας τη συγκεκριμένη συμφωνία νομικά ανυπόστατη. Η Αθήνα επιμένει ότι οι διεκδικήσεις στο πεδίο πρέπει να στηρίζονται σε σαφείς νομικούς κανόνες και στην πραγματικότητα, όπου νόμιμες διεθνείς συμφωνίες και επενδύσεις ενεργειακών κολοσσών αποκτούν ουσιαστική ισχύ.
Οι διεθνείς εταιρείες
Ως προς το εύρος των συζητήσεων, η Ελλάδα προκρίνει έναν πλήρως νομικά θεμελιωμένο διάλογο, χωρίς αποδοχή του τουρκολιβυκού μνημονίου ως βάσης και χωρίς τετελεσμένα. Ωστόσο, σύμφωνα με τις διπλωματικές πηγές, βρισκόμαστε σε πολύ πρώιμο στάδιο για τεχνικές συζητήσεις με τη Λιβύη, καθώς η συμφωνία στο εύρος και η σύμπτωση απόψεων στα βασικά προϋποθέτουν την έναρξη των διαβουλεύσεων σε τεχνικό επίπεδο, χωρίς να παραγνωρίζεται το γεγονός πως αγκάθι στην επαναπροσέγγιση των δύο πλευρών παραμένει η προσήλωση της εγχώριας πολιτικής ελίτ στις θέσεις του τουρκολιβυκού που το αντιμετωπίζει ως ταμπού.
Σε αυτό το πλαίσιο, για την ελληνική διπλωματία καθοριστικό ρόλο στο πεδίο των θαλάσσιων ζωνών στην περιοχή θα παίξουν και οι διεθνείς ενεργειακές εταιρείες. Για παράδειγμα, η Chevron έχει εκφράσει ενδιαφέρον για έρευνες σε λιβυκά οικόπεδα, πέρα από τις περιοχές όπου ήδη συνεργάζεται με την Ελλάδα νότια της Κρήτης.
Η συμμετοχή της θεωρείται αποδεκτή από την ελληνική πλευρά, με την προϋπόθεση ότι οι δραστηριότητες περιορίζονται εντός της λιβυκής ΑΟΖ και σέβονται τη μέση γραμμή μεταξύ των δύο κρατών. Η ελληνική διπλωματία τονίζει ότι οι επενδύσεις αναπτύσσονται μόνο όταν υπάρχει νομική ασφάλεια και σταθερότητα. Για την Αθήνα η αγορά λειτουργεί ως «τελικός διαιτητής», επιλέγοντας το πού και πώς θα δραστηριοποιηθεί με γνώμονα την πολιτική και νομική σταθερότητα.
Τρίπολη – Βεγγάζη
Παρά τις ρηματικές διακοινώσεις από τη Λιβύη που αμφισβητούν τις ελληνικές ενέργειες, στην πράξη δεν έχουν παρουσιαστεί εμπόδια ή παρεμβάσεις στη διαδικασία προκήρυξης των θαλάσσιων οικοπέδων. Η Αθήνα διατηρεί ψυχραιμία και απαντά με πλήρη νομική τεκμηρίωση, καθώς τέτοιες διακηρύξεις μπορεί να αποκτήσουν νομική αξία σε μελλοντικές διεθνείς προσφυγές, αλλά δεν έχουν άμεση επίπτωση στο πεδίο.
Αξίζει να σημειωθεί πως οι χάρτες που κατέθεσε η Λιβύη στον ΟΗΕ ακολουθούν εύστοχα το τουρκολιβυκό μνημόνιο, ωστόσο αγνοούν πλήρως την επίδραση της Κρήτης στις θαλάσσιες ζώνες, ενώ αναγνωρίζουν την επήρεια της Μάλτας. Η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι αυτό επιβεβαιώνει τη δική της θέση περί δικαίου, δεδομένου ότι η Λιβύη δεν έχει κυρώσει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και υιοθετεί επιλεκτική αναφορά σε αυτήν.
Σε επίπεδο διπλωματικών επαφών, η Ελλάδα ύστερα από απουσία ετών, όπως επισημαίνουν διπλωματικές πηγές, έχει επενδύσει σημαντικά το τελευταίο διάστημα στην οικοδόμηση διαύλων επικοινωνίας τόσο με την Τρίπολη όσο και με τη Βεγγάζη, επαναλειτουργώντας και προξενείο και πραγματοποιώντας ανώτατες επισκέψεις. Στις συζητήσεις αυτές αναπτύχθηκαν μεταξύ άλλων και τα ζητήματα του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Οι διαφορές μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Λιβύης στην προσέγγιση των θεμάτων είναι εμφανείς: η Ανατολική Λιβύη δείχνει μεγαλύτερη προσήλωση στο Διεθνές Δίκαιο και δεν έχει επικυρώσει το μνημόνιο με την Τουρκία, ενώ η Δυτική το θεωρεί αδιαπραγμάτευτο στοιχείο της διαπραγμάτευσης για την οριοθέτηση ΑΟΖ.
Υπό αυτό το πρίσμα θεωρείται κοινή αποδοχή πως η απουσία θεσμικής οριοθέτησης μεταξύ Ελλάδας και Λιβύης τα προηγούμενα χρόνια επέτρεψε τη διείσδυση της τουρκικής διεκδίκησης, γεγονός που επισημαίνει την ανάγκη για διάλογο βασισμένο αποκλειστικά στο Δίκαιο της Θάλασσας, χωρίς προκαθορισμένες παραδοχές. Οσον αφορά τις εντάσεις με την Τουρκία, το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας δεν πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο λόγω διπλωματικών δυσκολιών και ανοιχτών θεμάτων, κυρίως αναφορικά με το Κυπριακό, και μετατέθηκε για τον Σεπτέμβριο. Η επικοινωνία μεταξύ των δύο ΥΠΕΞ ήταν επίσης περιορισμένη το τελευταίο διάστημα.
Τα ήρεμα νερά
Η Αθήνα θεωρεί πως η διαδικασία ηλεκτρικής διασύνδεσης με την Κύπρο θα προχωρήσει, ενώ παράλληλα επισημαίνει πως δεν αποδέχεται τη σύνδεση των κατεχομένων με την Τουρκία. Ακόμη σχολιάζοντας την ευρωτουρκική συνεργασία στους τομείς της άμυνας, τόνισαν πως παρά την πρόοδο της Τουρκίας στην αμυντική βιομηχανία και την κοινή ευρωτουρκική επιθυμία να συμμετάσχει η Αγκυρα στη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης, η Ελλάδα δεν θα επιτρέψει συμφωνίες που θίγουν τα εθνικά της συμφέροντα.
Παρά την επιθυμία για διάλογο και ύπαρξη επικοινωνίας προς αποφυγή κρίσης, η Αθήνα υπογραμμίζει ότι δεν αναμένει άμεση επίλυση των χρόνιων προβλημάτων με την Τουρκία, όμως αξιολογεί θετικά το γεγονός πως οι συχνές παραβιάσεις στον εναέριο χώρο ή οι μεταναστευτικές πιέσεις έχουν μειωθεί αισθητά χάρη στην πολιτική των ήρεμων νερών που έχει υιοθετηθεί από τη Διακήρυξη των Αθηνών και έπειτα. Ωστόσο, η Αθήνα ισχυρίζεται πως οι κόκκινες γραμμές παραμένουν αμετακίνητες και η Ελλάδα πιστεύει πως μόνο μια δίκαιη οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών, υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ μπορεί να φέρει μακροχρόνια ειρήνη.
