Οι φυλακισμένοι της Αίγινας, οι «Αθλιοι» και οι σημερινοί πρόσφυγες

Ορφανοτροφείο για τα πρώτα παιδιά «λείψανα της σκληράς αιχμαλωσίας» των Τούρκων, ψυχιατρείο στη συνέχεια, λοιμοκαθαρτήριο, στέγη προσφύγων από την Κρήτη, κυρίως όμως φυλακή υψίστης ασφαλείας για πολιτικούς και ποινικούς κρατούμενους από το 1880 έως το 1985, το Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο Αίγινας έχει μια μεγάλη, ταραγμένη ιστορία, πριν γίνει χώρος πολιτισμού. Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης, με το έντονα κοινωνικό και πολιτικό έργο, δεν θα μπορούσε να αρνηθεί την πρόταση του Δήμου Αίγινας να εκθέσει εκεί, καθώς έχει μια πολύ ιδιαίτερη σχέση αγάπης με αυτό το νησί που ήταν ο καλοκαιρινός προορισμός των παιδικών του χρόνων, στο σπίτι του παππού του.

«Με έχουν σημαδέψει τα παιδικά χρόνια στην Αίγινα, τη δεκαετία του 1950», εκμυστηρεύεται στην «Εφ.Συν.». «Πηγαίναμε εκεί με το καράβι της γραμμής, το ταξίδι κρατούσε τέσσερις ώρες πάνω σε μεγάλα καΐκια που κουβαλούσαν εμπορεύματα, ζώα και ανθρώπους, ντόπιους και ξένους. Ηταν μια ξεχωριστή εμπειρία. Εκεί που καθόμασταν στους ξύλινους πάγκους μάς έκανε εντύπωση βλέποντας απέναντί μας ανθρώπους με αλυσίδες στα χέρια και στα πόδια, δίπλα τους οι χωροφύλακες… Με τον αδελφό μου, τον Κοσμά, ρωτούσαμε τις θείες μας ποιοι είναι αυτοί, τι συμβαίνει… Ολοι σε έναν μικρόκοσμο, στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, στο μεταίχμιο μιας νέας εποχής που γεννιόταν και μιας άλλης που δεν είχε ακόμα χαθεί. Θυμάμαι οι φυλακές δεν ήταν μακριά, στο τέλος του λιμανιού της Αίγινας, και οι άνθρωποι πίσω από τα κάγκελα φωνάζανε, ζητούσαν φαΐ, νερό όταν έβλεπαν κάποιον να περνά, σε μια κοινωνία που ήταν τότε υποχρεωμένη να μην τους βλέπει».

Συνδέοντας το έντονο βίωμα του παρελθόντος με το σήμερα, τα καΐκια των κρατουμένων που πήγαιναν στην Αίγινα με τις βάρκες των προσφύγων που παλεύουν με τα κύματα στο Αιγαίο, ο Γιάννης Ψυχοπαίδης παρουσιάζει την ενότητα «Το γράμμα που δεν έφτασε – Ασθενείς και οδοιπόροι» στο Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο Αίγινας (πρώην Φυλακές) από το Σάββατο 28 Ιουνίου έως τις 31 Οκτωβρίου. Αποφάσισε να ενώσει σε μια σειρά έργα της τελευταίας 10ετίας που επιθυμούσε να τα δείξει όλα μαζί. «Για τον ξενιτεμό των ανθρώπων σήμερα, τα βάσανα, την εξαθλίωση, την οδύνη αυτών που φεύγουν από τις πατρίδες τους λόγω πολέμου και κυνηγάνε μια άλλη ζωή και πνίγονται και καταστρέφονται και φυλακίζονται και κλείνονται μέσα στα καμπ. Εργα για τη μοίρα των κυνηγημένων, μια πραγματικότητα που συνεχίζεται με τον ίδιο βάρβαρο τρόπο».

Στην εποχή της τεχνολογίας, ο σπουδαίος καλλιτέχνης και διανοούμενος στέλνει με παραδοσιακό τρόπο, με τη ζωγραφική του, ένα «γράμμα» προς την κοινωνία, στον καθένα μας ξεχωριστά, αποκαλύπτοντας αυτό που κρύβεται κάτω από την επιφάνεια, περιμένοντας ανταπόκριση. Στον κατάλογο που συνοδεύει την έκθεση περιγράφει με αιχμή και ευαισθησία το «Ταξίδι στον Αχέροντα» των προσφύγων και την κατάληξή του σε μια ανέλπιστη «σωτηρία»: «Οι γαλήνιες, θωρακισμένες από τη “βαρβαρότητα” των ξένων, ευρωπαϊκές δαντελένιες ακρογιαλιές υποδέχονται τους ασθενείς και οδοιπόρους της γης και τους καλεσμένους όπως τους αξίζει – για το “καλό” τους: Υψώνοντας τείχη, παραβιάζοντας τα δικαιώματα των φυλακισμένων με απάνθρωπές συνθήκες διαβίωσης στους χώρους εγκλεισμού, σε βάρβαρες πρακτικές κρατικής εξαχρείωσης, με την καταρράκωση κάθε ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε φυλακές, κέντρα κράτησης, σωφρονιστικά ιδρύματα».

Ανατρέχοντας στις εικόνες των αλυσοδεμένων κρατουμένων της Αίγινας, ο Γιάννης Ψυχοπαίδης σκέφτεται ότι εκεί ίσως για πρώτη φορά, όταν ήταν παιδί, γεννήθηκε μέσα του ένα αίσθημα δικαιοσύνης ή αδικίας για όλους τους «Αγιάννηδες». «Κάθε 5 χρόνια διαβάζω τους “Αθλιους” του Ουγκό, από μικρός διάβαζα αυτό το βιβλίο και κάθε φορά βλέπω το λογοτεχνικό μεγαλείο του συγγραφέα και τα μεγάλα ηθικά διλήμματα. Τη σχέση της κοινωνίας με τον άνθρωπο που καταπιέζεται και αδικείται και τη σκάση αυτού του ανθρώπου απέναντι στην κοινωνία, ο οποίος θα μπορούσε να ξεφύγει, αλλά πάει και παραδίδεται… Εχω ζωγραφίζει τον Γιάννη Αγιάννη κατά καιρούς. Είναι η πρώτη εικόνα που ζωγράφισα στη ζωή μου, τεσσάρων χρόνων, ένα μικρό έργο που το φύλαξε η μάνα μου, με δυο στεριές, μια θάλασσα αναμεσά τους και ένα ον μέσα στο νερό και πάνω γράφει Γιάννης Αγιάννης, εντελώς ανορθόγραφα. Είναι η σκηνή που ο ήρωας το σκάει μέσα από το νερό…».

Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης επισημαίνει ότι αυτή η έκθεση «είναι ένας μικρός φόρος τιμής σε όλους αυτούς τους επώνυμους και ανώνυμους αγωνιστές, που βασανίστηκαν για τη στάση και το “πιστεύω” τους, σ’ αυτούς που έδωσαν τη ζωή τους για τη δημοκρατία, την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη». Για τον κατάλογο έχει προσφέρει και ένα κείμενο που αδελφός του, Κοσμάς Ψυχοπαίδης (1944-2004), ο διακεκριμένος καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας, είχε γράψει το 2000 για την Αίγινα των παιδικών τους χρόνων.