Τα «Los Caprichos» του Γκόγια

«Los Caprichos»: είναι η πρώτη σειρά χαρακτικών που φιλοτέχνησε ο Φρανσίσκο Γκόγια το 1797-98 και η μόνη που δημοσιοποιήθηκε όταν ο καλλιτέχνης ήταν εν ζωή, ένα καλλιτεχνικό πείραμα που τον απομάκρυνε από τις αναθέσεις και σήμερα θεωρείται προάγγελος του μοντερνισμού, ένα τολμηρό εγχείρημα με το οποίο ασκούσε κριτική στην ισπανική κοινωνία, στηλιτεύοντας την αμάθεια, τη δεισιδαιμονία, την ανικανότητα της άρχουσας τάξης, την αλαζονεία της Εκκλησίας, την οικογενειακή καταπίεση, την παρακμή της λογικής.

Είναι από τα αριστουργήματα της Εθνικής Πινακοθήκης, όπως τα έχει χαρακτηρίσει η διευθύντρια Συραγώ Τσιάρα. Ογδόντα χαρακτικά του κορυφαίου Ισπανού ζωγράφου, τα οποία είχε προνοήσει να αγοράσει το 1962 ο τότε διευθυντής Μαρίνος Καλλιγάς και θα παρουσιαστούν σε μια πολύ σημαντική έκθεση που εγκαινιάζεται στις 22 Ιανουαρίου, σε επιμέλεια της Κατερίνας Ταβαντζή, ενώ θα συνοδεύεται από φωτογραφίες των προπαρασκευαστικών σχεδίων. Είναι η δεύτερη φορά που το κοινό θα έρθει σε επαφή με αυτά τα μοναδικά χαρακτικά -οξυγραφίες σε χαρτί και ακουατίνα-, εκτυπωμένα το 1803, που φαντάζουν τόσο σύγχρονα, τόσο επίκαιρα. Για πρώτη φορά όμως θα βρεθούν σε διάλογο με τα έργα 10 Ελλήνων καλλιτεχνών, οι οποίοι εστιάζουν στο τερατώδες, το παράλογο, το αποτρόπαιο, στην ομαδική έκθεση με τίτλο «Η σαγήνη του αλλόκοτου», που επιμελείται η Συραγώ Τσιάρα.

«Η σειρά Los Caprichos, που ο Φρανσίσκο Γκόγια δημοσιεύει στις αρχές του 1799, αποτελεί ένα έργο-ορόσημο στην καλλιτεχνική του εξέλιξη, καθώς για πρώτη φορά ο επίσημος ζωγράφος της ισπανικής αυλής αφήνει να εκφράσει τον επαναστατικό χαρακτήρα μιας τέχνης ώριμης και απελευθερωμένης από τις δεσμεύσεις των δημόσιων παραγγελιών», επισημαίνει η Κατερίνα Ταβαντζή.

«Εμφορούμενος από τα πνευματικά και φιλοσοφικά ερείσματα του Διαφωτισμού που πρέσβευε τα ιδανικά της λογικής, της προόδου και της ελευθερίας, ο Γκόγια αντλεί τα θέματά του από την ίδια τη ζωή της εποχής του, εστιάζοντας στις πιο προκλητικές όψεις της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας που τον περιβάλλει, προκειμένου να ασκήσει μια ανελέητη κριτική στις σκοτεινές πλευρές της ισπανικής κοινωνίας του τέλους του 18ου αιώνα. Στηλιτεύει τη ματαιοδοξία και τις υποκριτικές ανθρώπινες σχέσεις, την πορνεία, τη μιζέρια και την αμορφωσιά των απλών ανθρώπων που ζουν σε έναν κόσμο βυθισμένο στις δεισιδαιμονίες και τις μαγικές πρακτικές. Καυτηριάζει την τεμπελιά και τη διαφθορά μιας συντηρητικής και σκοταδιστικής Εκκλησίας που χρησιμοποιεί ως όργανο καθυπόταξης την Ιερά Εξέταση. Χλευάζει θεσμούς σατιρίζοντας την άγνοια και την απληστία γιατρών, δασκάλων και δικαστών, ασκώντας έτσι μια έμμεση κριτική στην εξουσία του στέμματος. Απεικονίζει φαντασιακές σκηνές μαγικών τελετουργικών, εκφράσεις ενός δημιουργικού οραματισμού που απλώνεται για να αγκαλιάσει διαστάσεις δαιμονικές, αποκυήματα της νύχτας της λογικής».

Καθώς βυθίζεται στα σκοτάδια του ανθρώπινου ψυχισμού, χρησιμοποιεί την παραμόρφωση ως εργαλείο για τις τολμηρές εικόνες του. Αλλοιώνει τα χαρακτηριστικά των προσώπων με αποκρουστικούς μορφασμούς, τονίζει τη φθορά και το γήρας στα γυμνά σώματα, κοιτάζει στα μάτια την ασχήμια, καταφεύγει στον ζωομοφισμό: «Πρόσωπα και σώματα που λειτουργούν ως αποτυπώσεις ψυχικών διαστρεβλώσεων και παθών. Οντα στο μεταίχμιο της φαντασίας και της πραγματικότητας, κινούμενα μέσα σε δραματικά φωτισμένα σκηνικά», τονίζει η επιμελήτρια της έκθεσης.

«Και συνειδητοποιεί κανείς ότι πρόκειται για έργα που απευθύνονται στον σύγχρονο άνθρωπο, αιωνίως επίκαιρα, καθώς οι αναφορές τους στα κακώς κείμενα μιας μακρινής χρονικά κοινωνίας υπερβαίνουν την ιστορική τους στιγμή και αποκτούν χαρακτήρα πανανθρώπινο. Εργα μιας διαχρονικής μοντερνικότητας, που συγκινούν εξαιτίας τόσο της εικαστικής τους συγκρότησης όσο και του προβληματισμού που εξακολουθούν να εγείρουν γύρω από τα ανθρώπινα πάθη».

Με κινητήριο μοχλό τις σειρές των χαρακτικών έργων του Γκόγια και με πρόθεση να ανανεωθούν τα εργαλεία ανάγνωσης των ιστορικών συλλογών με το πρόγραμμα δράσεων του Ενδιάμεσου Χώρου, η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης επιμελείται ένα θεματικό αφιέρωμα στην ελληνική τέχνη με τίτλο «Η σαγήνη του αλλόκοτου». Στην ομαδική έκθεση περιλαμβάνονται έργα δέκα καλλιτεχνών που από διαφορετικές αφετηρίες εναγκαλίζονται και εικονίζουν, όπως ο Γκόγια, το αλλόκοτο, το υβριδικό και το γκροτέσκο.

«Οικειοποιούμενοι το παράταιρο, το ξένο και το αποτρόπαιο, οι καλλιτέχνες επαναπροσδιορίζουν τα όρια του ανθρώπινου και αμφισβητούν τις αυστηρές διχοτομικές διακρίσεις μεταξύ φυσικού και τεχνητού, ακυρώνοντας στην πράξη τις παραδοσιακές ταξινομήσεις που οριοθετούν με αυστηρότητα τα είδη. Πραγματεύονται τη σχέση του εύμορφου με το δύσμορφο, του ανθρωπόμορφου με το ζωόμορφο, τη φύση και τον τεχνολογικό πολιτισμό, για να διερμηνεύσουν ψυχικές καταστάσεις και κοινωνικές διεργασίες αποκλεισμού και περιθωριοποίησης, αλλά και να προτείνουν, άλλοτε με χιούμορ, άλλοτε με καυστική ειρωνεία και άλλοτε με βαθιά υπαρξιακή αγωνία, την ανατρεπτική αποδόμηση των στερεότυπων με τα οποία έχουμε γαλουχηθεί», επισημαίνει η Συραγώ Τσιάρα.

Η έκθεση συμπεριλαμβάνει εικαστικές δημιουργίες που υλοποιούνται με ποικίλα μέσα -ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτική, σχέδιο, animation, performance-, αξιοποιεί το απόθεμα των συλλογών του μουσείου και συνοδεύεται από δίγλωσσο κατάλογο (ελληνικά – αγγλικά). Συμμετέχουν οι: Αγγελος Αντωνόπουλος, Γιάννης Γαΐτης, Σίλεια Δασκοπούλου, Μαριάννα Ιγνατάκη, Διονύσης Καβαλλιεράτος, Χριστόφορος Κατσαδιώτης, Τάσος Μαντζαβίνος, Μαλβίνα Παναγιωτίδη, Αγγελος Παπαδημητρίου, Φίλιππος Τσιτσόπουλος.