Ο Δεκέμβριος, σαν τελευταίος μήνας του χρόνου, προσφέρεται για απολογισμούς. Ηδη έχουν αρχίσει να δημοσιεύονται σε διάφορα έντυπα, μαζί και στην «Εφημερίδα των Συντακτών», κατάλογοι με τα βιβλία της χρονιάς ή τα άλμπουμ της χρονιάς. Εμείς εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα σταθούμε σήμερα στις λέξεις της χρονιάς.
Υπάρχουν πολλά κριτήρια για να ξεχωρίσει μια λέξη της χρονιάς: μπορεί να είναι μια λέξη που φτιάχτηκε μέσα στη χρονιά που πέρασε, συνήθως όμως είναι μια λέξη που ήδη υπήρχε αλλά ακούστηκε πάρα πολύ, που σημάδεψε τη χρονιά. Για παράδειγμα, για το 2024 το λεξικό Oxford επέλεξε τον όρο brain rot, σήψη του εγκεφάλου θα λέγαμε, που σημαίνει την επιδείνωση της ψυχικής ή πνευματικής κατάστασης ενός ατόμου, ιδίως ως αποτέλεσμα υπερκατανάλωσης ευτελούς και ασήμαντου υλικού, ιδίως διαδικτυακού περιεχομένου.
Το περιοδικό «Εκόνομιστ» επέλεξε τη λέξη kakistocracy, κακιστοκρατία· η λέξη προφανώς έχει ελληνική ετυμολογία, όμως δεν υπήρχε στα ελληνικά· την έπλασε το 1829 ο Βρετανός λογοτέχνης Τόμας Πίκοκ, πάνω στο μοντέλο της λέξης «αριστοκρατία» και ως αντίθετό της. Από την άλλη, το αμερικανικό λεξικό Merriam-Webster διάλεξε για λέξη του 2024 τον όρο polarization, πόλωση· ασφαλώς δεν πρόκειται για νεολογισμό, κρίθηκε όμως ότι σημάδεψε τη χρονιά που πέρασε στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σε κάποιες περιπτώσεις, τις λέξεις τις διαλέγει μια επιτροπή γλωσσολόγων ή λεξικογράφων, αλλά όλο και περισσότερο προκύπτουν από διαδικτυακές ψηφοφορίες. Τέτοιοι διαγωνισμοί διοργανώνονται και σε άλλες χώρες, συνήθως από εκδότες λεξικών. Στην Ελλάδα, ανάλογος θεσμός διοργανώνεται, τα τελευταία 15 χρόνια, από το ιστολόγιο «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» (sarantakos.wordpress.com), που έχω την τιμή να διαχειρίζομαι.
Το 2010 λέξη της χρονιάς ήταν το «μνημόνιο», ενώ το 2011 οι «αγανακτισμένοι». Το 2012 η «επαναδιαπραγμάτευση», το 2013 το «σαξές στόρι» και το 2014 ο όρος «ΕΝΦΙΑ». Το 2015 ο όρος «κάπιταλ κοντρόλς» και το 2016 το «Μπρέξιτ», ενώ το 2017 πρώτευσε ο όρος «φέικ νιουζ». Το 2018 είχαμε πρώτη τη «Συμφωνία των Πρεσπών» και το 2019 την «κανονικότητα». Το 2020 λέξη της χρονιάς δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από την «κορονοϊός»· το 2021 ήρθε πρώτη η «γυναικοκτονία», το 2022 η «ΔΗΚΕΟΣΗΝΙ», έτσι γραμμένη για ευνόητους λόγους, ενώ πέρυσι, 2023, το «σαρανταενατακατό».
Οπως βλέπετε, η λέξη που διακρίνεται μπορεί να είναι αυτόχθων ελληνική ή δάνειο, και είτε μονολεκτικός είτε πολυλεκτικός όρος. Δεν μπορεί όμως μια λέξη που έχει ήδη πρωτεύσει να συμμετάσχει και πάλι σε ψηφοφορία.
Η φετινή ψηφοφορία για τη Λέξη του 2024 άρχισε από προχτές στο ιστολόγιο· στο ψηφοδέλτιο συμμετέχουν 42 λέξεις. Μπορείτε κι εσείς να ψηφίσετε είτε με επίσκεψη στο sarantakos.wordpress.com είτε με τον σύνδεσμο bit.ly/ltx2024.
Η ψηφοφορία θα διαρκέσει έως τις 30 Δεκεμβρίου και την παραμονή της Πρωτοχρονιάς θα ξέρουμε ποια θα είναι η Λέξη της χρονιάς για το 2024. Μπορείτε να την αποφασίσετε κι εσείς!
