Ένα ιστορικό off off Broadway θέατρο της Νέας Υόρκης προσκαλεί για πρώτη φορά μια Ελλληνίδα δημιουργό. Το La MaMa δεν χαρακτηρίζεται off off μόνο γιατί είναι σχετικά μικρό και διέπεται από ένα αντιεμπορικό πνεύμα, όπως τα παρόμοια του είδους αλλά είναι ιστορικό γιατί έχει αντέξει στο χρόνο, ιδρύθηκε το 1961, είναι προσανατολισμένο στις πειραματικές παραστάσεις και πραγματοποιεί στην πράξη την καλλιτεχνική ελευθερία.
Το ίδρυσε η κορυφαία δημιουργός του σύγχρονου αμερικανικού θεάτρου και τακτική επισκέπτρια των Δελφών Έλεν Στιούαρτ (1919- 2011) και έχει παράδοση στην έρευνα της αρχαίας τραγωδίας και στη σύγχρονη σκηνική αντιμετώπισή της. Άλλωστε το πλήρες όνομά του είναι La MaMa Experimental Theatre Club.
Ούτε η Ελληνίδα ηθοποιός και σκηνοθέτρια Ραφίκα Σαουίς είναι τυχαία αλλά πρόκειται για μια ανερχόμενη δημιουργό της οποίας το έργο «Europeana» σε συμπαραγωγή με την Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής αποτέλεσε μια διεθνή επιτυχία αποσπώντας τη διάκριση καλύτερης δραματουργίας και σκηνοθετικής πρότασης της Υποτροφίας Ίψεν στα επίσημα Βραβεία Ίψεν της Νορβηγίας το 2019.
Το νέο της έργο που θα κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στην άλλη πλευρά του ατλαντικού, τη Νέα Υόρκη (14-24 Νοεμβρίου), προτού κάνει στάση στην Αθήνα για τρεις παραστάσεις (13, 20, 27 Ιανουαρίου στο θέατρο Ακροπόλ), είναι το «Αγαμέμνων: ο κύκλος του αίματος» που φυσικά βασίζεται στην ομώνυμη τραγωδία του Αισχύλου.
Πρόκειται για μια νέα, σύγχρονη απόδοση της αρχαίας τραγωδίας όπου ο «Αγαμέμνων» αναπαρίσταται ως ένα πολιτικό θρίλερ: μας μεταφέρει στην τρέχουσα πολιτική σκηνή ενός δυτικού κράτους, όπου, στο τέλος του πολέμου, όλοι έρχονται αντιμέτωποι με τη ματαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Στη σύγχρονη διασκευή της Ραουίς, βλέπουμε την ιστορία από τα μάτια της Κλυταιμνήστρας, όχι ως την ηρωΐδα που εκδικείται αλλά που είναι εγκλωβισμένη και προσπαθεί να σπάσει τον τοίχο της πραγματικότητας που έχει δημιουργήσει για τον εαυτό της και στην προσπάθειά της να αντισταθει σε αυτήν θα μεταμορφωθεί σε στιγματισμένη, θα γίνει θύμα- θήραμα και θα θυσιαστεί, ως άλλη Ιφιγένεια, στο όνομα της «δικαιοσύνης» που ισοπεδώνει τα πάντα.
Στη σκηνοθεσία της υιοθετεί τα νέα μέσα και την κινηματογραφική αφήγηση (cinematic theatre), φτιάχνοντας έναν διάλογο με στοιχεία ντοκιμαντέρ και μυθοπλασίας (Docu-Fiction), όπου οι σκηνικές δράσεις αποτελούν την τρίτη διάσταση της ταινίας που παρακολουθούμε καθώς μια αυτόνομη κινηματογραφική ταινία προβάλλεται παράλληλα, συγχρονισμένη στην αφήγηση της ζωντανής περφόρμανς, ενσωματώνοντας στοιχεία από την πραγματικότητα του σύγχρονου πολέμου.
Συντελεστές της παράστασης είναι ο εικαστικός Μιχάλης Αργυρού, ο μουσικός Μανώλης Μανουσάκης, ο media και documentary artist Αστέρης Κούτουλας, η Γερμανίδα δραματουργός Isabella Sedlak ενώ τη δημιουργική ομάδα συμπληρώνουν οι ηθοποιοί Μάνος Βακούσης στον ρόλο του Αγαμέμνονα, Κρις Ραντάνοφ ως Αίγισθος, Σαμουήλ Ακινόλα ως Κήρυκας και η Ραφίκα Σαουίς ως Κλυταιμήστρα. Στην Αθήνα παρουσιάζονται και οι τέσσερις περφόρμερ επί σκηνής.
Με τα επείγοντα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα στο επίκεντρο, τη Ραφίκα Σαουίς απασχολεί στις δουλειές της η εξερεύνηση της μνήμης, του τραύματος, του φύλου και της μετα-αποικιοκρατίας. Μέλος του Lincoln Theatre Director’s Lab και της Young Curator’s Academy του Θεάτρου Maxim Gorky, έχει παρουσιάσει έργα της σε πολλά θέατρα του εξωτερικού, ετοιμάζει τη δεύτερη συνεργασία της με το Östgötateatern, το μεγαλύτερο περιφερειακό θέατρο της Σουηδίας για το οποίο σκηνοθετεί τη νέα πολιτική σάτιρα της Αλεξάνδρας Βουτζουράκης «Το Τέρας», ενώ θα εμφανιστεί τον Ιανουάριο στη σειρά “The Second Attack”, που σκηνοθετεί η Αυστριακή σκηνοθέτιδα Barbara Eder για το ARD της Γερμανίας.
Είναι, επίσης συνιδρύτρια με τον Αντώνη Βολανάκη της πλατφόρμας ενίσχυσης της συνεργασίας μεταξύ προσφύγων, διεθνών και ντόπιων καλλιτεχνών The Blind Platform ενώ από το 2022 διατελεί καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου Μικρό Γκλόρια στην Αθήνα, με την αρωγή του Μάνου Καρατζογιάννη, δίνοντας πνοή στη νέα ελληνική δραματουργική δημιουργία.
Εν αναμονή της πρεμιέρας στις ΗΠΑ και της παγκόσμιας περιοδείας που θα ακολουθήσει συζητήσαμε μαζί της για το νέο της έργο.
-Είστε η πρώτη σκηνοθέτις από την Ελλάδα που προσκαλεί το ιστορικό θέατρο La Mama να παρουσιάσει δουλειά της. Τι σημαίνει ένα τέτοιο επίτευγμα για μια καλλιτέχνιδα από τη χώρα μας;
«Είναι μια αναγνώριση όχι μόνο για εμένα, αλλά και για την ελληνική θεατρική τέχνη στο σύνολό της. Η πρόσκληση από το La Mama σηματοδοτεί την αξία και την ποιότητα της ελληνικής θεατρικής παραγωγής σε διεθνές επίπεδο καθώς και ότι οι Έλληνες σκηνοθέτες και περφόρμερ ταξιδεύουν τις δουλειές τους και έχει χτιστεί ένα σημαντικό αποτύπωμα της σύγχρονης Ελληνικής θεατρικής γραφής. Η παρουσίαση ελληνικών έργων στο εξωτερικό αναμφίβολα δημιουργεί ένα σημαντικό αποτύπωμα της σύγχρονης ελληνικής θεατρικής τέχνης. Κάθε φορά που ένας Έλληνας δημιουργός παρουσιάζει τη δουλειά του σε διεθνές επίπεδο, ανοίγουν περισσότερες πόρτες και δημιουργούνται νέοι δεσμοί με άλλες πολιτισμικές κοινότητες.
Αυτή η διαδικασία δεν αφορά μόνο την εξαγωγή της τέχνης μας, αλλά και την ανταλλαγή ιδεών και εμπειριών. Η συνεργασία με καλλιτέχνες από διαφορετικές χώρες μας επιτρέπει να εμπλουτίσουμε τη δουλειά μας και να την προσαρμόσουμε σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια. Στο τέλος, το θέατρο γίνεται γέφυρα που συνδέει πολιτισμούς και ανθρώπους, και αυτό είναι κάτι που μας εμπνέει και μας κινητοποιεί να συνεχίσουμε την προσπάθειά μας.
Είναι πραγματικά ενθουσιώδες να μιλάμε για το θέατρο La Mama, καθώς αποτελεί ένα από τους πιο εμβληματικούς οργανισμούς στη Νέα Υόρκη. Η προσωπική μου εμπειρία με την Ελένη Στιούαρτ και την παράσταση «Τρωάδες» ήταν καθοριστική. Αυτό το εντυπωσιακό θέαμα άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη μνήμη μου, καθώς η καλλιτεχνική προσέγγιση και η αφοσίωσή της στην αρχαία τραγωδία και τη σύγχρονη δραματουργία είναι εντυπωσιακή.
Το La Mama λειτουργεί ως φεστιβαλικός χώρος που υποστηρίζει νέες φωνές και καλλιτεχνικές προτάσεις, και η πρόσκληση για να συνεργαστώ μαζί τους είναι για μένα μια μεγάλη τιμή. Η προηγούμενη συνεργασία που σχεδίαζα μαζί τους σε συμπαραγωγή με την εναλλακτική σκηνή της Λυρικής Σκηνής και το Φεστιβάλ Ίψεν στο Σκιεν της Νορβηγιας αν και δεν πραγματοποιήθηκε λόγω της πανδημίας, επιβεβαίωσε την επιθυμία μου να συμμετάσχω σε αυτό το δυναμικό περιβάλλον.
Η τρέχουσα συνεργασία με καλλιτέχνες όπως ο Μανόλης Μανουσάκης, που είναι ο συνθέτης και υπεύθυνος για το sound design, και ο Μιχάλης Αργυρού, που είναι σκηνογράφος και Art Director της παράστασης, προσθέτει βάθος και ποιότητα στη δουλειά μας. Ο Αστέρης Κούτουλας, Video artist η Isabella Sedlak δραματουργός στη Γερμανία με συνεργασίες στο Maxim Gorki… Είναι όλοι εξαιρετικοί συνεργάτες και συμβάλλουν επίσης σε αυτή τη δημιουργική διαδικασία. Επίσης είμαι πολύ χαρούμενη που με εμπιστεύτηκαν σπουδαίοι ηθοποιοί και συνάδελφοι όπως ο Μάνος Βακούσης στον ρόλο του Αγαμεμνωνα , ο Σαμουηλ Ακινολα στον ρόλο του Κήρυκα και ο Κρις Ραντάνωφ στον ρόλο του Αιγισθου, η Ιωάννα Αγγελιδη στον ρόλο της κορυφαίας Χορού και πολλοί ταλαντούχοι νέοι ηθοποιοί».
– Έχοντας, ωστόσο, την εμπειρία του εξωτερικού, ούτως ή άλλως, πώς θα χαρακτηρίζατε το θεατρόφιλο κοινό στις πόλεις που έχετε ήδη παρουσιάσει παραστάσεις σας; Βλέπετε ομοιότητες και διαφορές με το ελληνικό κοινό;
«Το θεατρόφιλο κοινό στο εξωτερικό, και συγκεκριμένα σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη ή το Βερολίνο, είναι συχνά πιο ανοιχτό σε πειραματικές και πρωτοποριακές παραστάσεις. Υπάρχει μια διάθεση για εξερεύνηση και ανακάλυψη νέων μορφών τέχνης. Το ελληνικό κοινό μπορεί να είναι πιο παραδοσιακό, με ισχυρούς δεσμούς με την κλασική δραματουργία. Ωστόσο, υπάρχει και στην Ελλάδα ένα αυξανόμενο κοινό που αναζητά νέες εμπειρίες, και αυτό είναι πολύ ενθαρρυντικό».
-Πόσο πρόθυμο είναι το κοινό άλλων χωρών να παρακολουθήσει μια παράσταση στα ελληνικά, έστω και με μεταφρασμένους υπέρτιτλους;
«Γενικά, το κοινό είναι αρκετά πρόθυμο να παρακολουθήσει παραστάσεις σε ξένες γλώσσες, ιδιαίτερα όταν είναι διαθέσιμοι οι υπέρτιτλοι. Η γλώσσα, αν και μπορεί να είναι φραγμός, συνήθως δεν είναι αποτρεπτικός παράγοντας. Πολλοί θεατές εκτιμούν την αυθεντικότητα που προσφέρει η πρωτότυπη γλώσσα.
Είναι αλήθεια ότι τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερες παραστάσεις Ελλήνων σκηνοθετών, περφόρμερ, χορογράφων κ.α ταξιδεύουν στο εξωτερικό, και αυτό είναι ένα θετικό βήμα για την ελληνική θεατρική σκηνή. Είναι αυτονόητο ότι θα παρουσιάσουμε τη δουλειά μας στην γλώσσα μας καθώς αυτό αποτελεί την εμπειρία μας και αναδεικνύει την πολιτιστική μας ταυτότητα. Δεν επιδιώκουμε να μιμηθούμε άλλα πρότυπα ή να δημιουργήσουμε καριέρες σε ξένες χώρες, αλλά να να δημιουργούμε γέφυρες επικοινωνίας στη διεθνή πολιτιστική θεατρική παραγωγή .
Οι αλληλεπιδράσεις με άλλες πολιτισμικές σκηνές εμπλουτίζουν την ελληνική θεατρική παραγωγή και μας επιτρέπουν να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας. Κάθε συνεργασία και κάθε παράσταση που ταξιδεύει στο εξωτερικό συμβάλλει στη δημιουργία ενός αποτυπώματος για τη σύγχρονη ελληνική τέχνη, και αυτό είναι κάτι που μας ενθαρρύνει να συνεχίσουμε την προσπάθειά μας.
Η κοινότητα των καλλιτεχνών υποστηρίζει η μία την άλλη, και αυτό είναι καθοριστικό για την ανάπτυξή μας. Όλες αυτές οι πόρτες που ανοίγουν είναι αποτέλεσμα της συλλογικής δουλειάς και της αφοσίωσης πολλών ανθρώπων, και ελπίζω ότι οι ευκαιρίες αυτές θα συνεχίσουν να αυξάνονται στο μέλλον και θα δημιουργηθούν και καλύτερες δομές για τους εργαζόμενους τις τέχνης».
-Τι θυμάστε πιο έντονα από τα έργα που έχετε παρουσιάσει εκτός Ελλάδος;
«Η εμπειρία μου στο Artist Residency στο Πανεπιστήμιο του Πουέρτο Ρίκο ήταν πραγματικά μοναδική και εμπλουτιστική. Μου είχαν δώσει τη δυνατότητα να ερευνήσω μια νέα δουλειά που ετοίμαζα κάνοντας δοκιμές και διδάσκοντας την πρακτική μου στους φοιτητές καλών τεχνών και θεάτρου. Η εμπειρία σε τόσο ζωντανό και αντισυμβατικό περιβάλλον, με καλλιτέχνες που έχουν ανατρεπτική σκέψη, είναι ανεκτίμητη. Η έμφαση στην κοινότητα και η συνεργασία με τους φοιτητές του τμήματος εικαστικών τεχνών και θεάτρου μου έδωσε σίγουρα την ευκαιρία να ανταλλάξω ιδέες και να δημιουργήσω δεσμούς που θα με συνοδεύουν.
Κάθε συνεργασία σε διαφορετικούς σταθμούς και χώρες προσφέρει μια νέα προοπτική και αναμνήσεις που εμπλουτίζουν τη δημιουργική μου διαδικασία. Οι οργανισμοί που υποδέχονται καλλιτέχνες από το εξωτερικό, τείνουν να είναι εξαιρετικά επαγγελματίες και αφοσιωμένοι στην επιτυχία των παραγωγών τους. Αυτή η υποστήριξη δημιουργεί ένα θετικό κλίμα που ενθαρρύνει τη συνεργασία. Είναι τύχη και τιμή!».
«Αντιπολεμικό έργο»
-Τι σας μαγνητίζει στην ιστορία του Αγαμέμνονα; Ρωτάω καθώς γνωρίζουμε ότι έχετε μια μακρά δράση στον πολιτικό ακτιβισμό μέσα από την τέχνη σας, οπότε είναι τελικά πολιτικά τα κριτήρια σας για την έλξη σας σε ένα έργο, σε μια ιστορία;
«Η προσέγγισή μου στο έργο του Αισχύλου, και ειδικά στην Κλυταιμνήστρα, είναι βαθιά προσωπική. Το έργο του Αισχύλου είναι ένα αντιπολεμικό έργο που εκφράζει την προσωπική του εμπειρία στον πόλεμο, κάτι που το καθιστά διαχρονικό και συγκινητικό. Το γεγονός ότι οι περισσότεροι νέοι έχουν πεθάνει και ότι οι ηλικιωμένοι είναι αυτοί που απομένουν όπως βλέπουμε στον Χορό προσθέτει μια δραματική διάσταση στην ιστορία.
Στη δική μου διασκευή, εστιάζω στο πώς ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει τον πόλεμο και τη βία στην καθημερινότητά του. Μιλάω για τις «αλυσίδες» που μας κρατούν δέσμιους και για την ενοχή που έχει χτιστεί μέσα μας λόγω της συνεχούς βίας γύρω μας. Για μένα, η Κλυταιμνήστρα είναι ένας εγκλωβισμένος άνθρωπος που προσπαθεί να σπάσει τον τοίχο της πραγματικότητας που έχει υπηρετήσει. Δυστυχώς, το σύστημα είναι τόσο καλά δομημένο που συνεχίζει να την καταπιέζει και, στην προσπάθειά της να αντιδράσει, θα στοχοποιηθεί και θα τιμωρηθεί.
Αυτή η παράσταση έχει στοιχεία ντοκιμαντέρ, που έχει το ένα πόδι στο αρχαίο δράμα και το άλλο στην πραγματικότητα που βιώνουμε σήμερα. Συνδυάζω τη μυθοπλασία με την καθημερινή ζωή, με στόχο να δημιουργήσω μια εμπειρία που να αγγίζει το κοινό και να τους προκαλεί να σκεφτούν τις δικές τους «αλυσίδες» και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν. Ελπίζω να δείτε την παράσταση στο Ακροπόλ με τους ηθοποιούς επί σκηνής».
-Πέρα από την Νέα Υόρκη, διαβάζουμε ότι θα εμφανιστείτε και στην επερχόμενη σειρά “The Second Attack”, σε σκηνοθεσία της αναγνωρισμένης Αυστριακής σκηνοθέτιδας Barbara Eder. Θέλετε να μας μιλήσετε για αυτή τη συνεργασία;
«Η συνεργασία με τη Barbara Eder είναι μια εξαιρετική ευκαιρία να δουλέψω με μία από τις πιο καινοτόμες σκηνοθέτιδες της γενιάς της. Η σειρά θα παρουσιαστεί τον Ιανουάριο στο ARD. Ο ρόλος μου είναι η Αμπήρ και είναι πραγματικά πολύπλοκος και απαιτητικός. Προσπαθώ να σώσω την πατρίδα μου από την προπαγάνδα που είχε χτιστεί στο Ιράκ, κι αυτό προσθέτει μια βαθιά συναισθηματική διάσταση στον χαρακτήρα της Αμπήρ. Ήταν μια πρόκληση να αποδώσω την ένταση και το βάθος αυτού του ρόλου και είμαι ευγνώμων που είχα την καθοδήγηση της Barbara Eder.
Η συνεργασία μου με την σκηνοθέτη αυτή ήταν μια μοναδική εμπειρία. Η καθοδήγηση που μου προσέφερε σε δύσκολες συναισθηματικές σκηνές και σκηνές δράσης με βοήθησε να αποκτήσω περισσότερη αυτοπεποίθηση.
Επίσης, είμαι ευγνώμων στη Σοφία Δημόπουλου που μου έδωσε την ευκαιρία καλώντας με στο κάστινγκ να συμμετάσχω σε αυτή τη διεθνή παραγωγή. Η ιστορία, επικεντρώνεται στην προπαγάνδα που δημιουργήθηκε τότε στο Ιράκ, ώστε να ξεκινήσει ο πόλεμος».
-Το Θέατρο Μικρό Γκλόρια είναι το καταφύγιό σας όταν επιστρέφετε στην χώρα μας; Είδαμε εξαιρετικά δείγματα γραφής από την καλλιτεχνική σας διεύθυνση το τελευταίο διάστημα (Μίξερ, Στρακαστρούκες). Τι να περιμένουμε τη νέα σεζόν;
«Καλέ από που να επιστρέψω ; Στην Αθηνα είμαι! Επειδή έχω την τύχη μερικές φορές να ταξιδεύει η δουλειά μου; Εδώ Παγκράτι θα με βρείτε. Λοιπόν το Μικρό Γκλόρια είναι πράγματι ένα σπίτι για μένα. Είναι χώρος πειραματισμού και δημιουργίας, και είμαι περήφανη για τις παραστάσεις που έχουμε παρουσιάσει. Για τη νέα σεζόν, παρουσιάζεται ξανά το “Μίξερ” της Ζέτης Φίτσιου και “Οι Στρακαστρούκες” του Δημήτρη Σαμόλη και φιλοξενούμε και νέες παραγωγές που θα εξερευνήσουν σύγχρονα θέματα μέσα από εναλλακτικές αφηγήσεις. Θέλουμε να συνεχίσουμε να προκαλούμε και να εμπνέουμε καλώντας το κοινό να συμμετάσχει σε μια εμπειρία που θα είναι τόσο προκλητική όσο και διασκεδαστική».
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
«Αγαμέμνων: ο κύκλος του αίματος»
Σύλληψη, σκηνοθεσία και ερμηνεία: Ραφίκα Σαουίς
Ηθοποιοί: Μάνος Βακούσης (Αγαμέμνων), Ραφίκα Σαουίς (Κλυταιμνήστρα), Κρις Ραντάνοφ (Αίγισθος), Σαμουήλ Ακινόλα (Κήρυκας), Rada (Κασσάνδρα), Ιωάννα Αγγελίδη (κορυφαία χορού)
Χορός: , Αντιμάντο Παύλος, Aμπατζόγλου Γεωργία, Μπριάνας Θανάσης, Άκης Καραγιάννης , Αγγέρου Κουλουλία, Δήμος Λόλας, Κωνσταντίνος Μιχαλάς, Αγγελική Παπαδημητρίου, Άννυ Θεοδούλου, Μιχάλης Θεοδωράκης, Ιωάννα Ζέρβα, Ελένη Ζαφείρη, Μουσταφά
Art Direction: Μιχάλης Αργυρού, Σχεδιασμός μουσικής και ήχου (σκηνική & ταινία): Μανώλης Μανουσάκης
Συνσκηνοθεσία, συμβούλος ταινίας και κειμένου: Αστέρης Κούτουλας, Δραματουργία: Isabella Sedlak
Σχεδιασμός φωτός και DOP (σκηνή & ταινία): Διονύσης Ευθυμιόπουλος,
Ενδυματολογία (σκηνική & ταινία): Δέσποινα Χειμωνά,
Βοηθός Σκηνοθέτη: Wichi, Δήμητρα Τσιάλου (Ταινία),
Μοντάζ: Κωνσταντίνος Αδρακτάς, Χρήστος Γιαννακοπουλος,
A DOP βοηθός: Στρατής Κουρλής,
Ηλεκτρολόγος σεφ: Βαγγέλης Παπαδάτος, Γιώργος Ρήγας Γκριπ,
up artist: Μαρία Μπράλιου, Hair Design Αλεξία Καραπάνου,
Prop manager: Ανεστίνα Αργυροπούλου.
Τοποθεσία Ηχογράφηση (Ταινία), Recording Mixer Κώστα Στυλιανού, SFX: Χάρης Λαλούσης,
Φωτογραφίες (σκηνή & ταινία): Πάτροκλος Σκαφίδας, Γραφιστικά: Θωμάς Παλύβιος,
Η ταινία έχει γυριστεί στην Αθήνα και στους Αμμόλοφους της Λήμνου με την υποστήριξη της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου και υπό την αιγίδα του ΕΟΤ
