Η «ερημοποίηση» του περιβάλλοντος και της κοινότητας

Η παράσταση φωτίζεται εξ ολοκλήρου από μια αυτοσχέδια ποδηλατογεννήτρια, ευελπιστώντας να φωτίσει και πτυχές της σχέσης μας με το περιβάλλον, την κοινωνία και τον εαυτό μας. Συστήνεται ως μια παράσταση-διάλεξη για την ερημοποίηση, «για το έδαφος που υποχωρεί κάτω από τα πόδια μας», για τα κοινά που γίνονται ιδιωτικά αλλά και για αυτά που παραμένουν κοινά: μνήμες, τεκμήρια, συνταγές φυσικής καλλιέργειας, τοπία και γλώσσες, συνήθειες… Εχει τον παράδοξο τίτλο «Μήλα μου γαλανά». Και θέτει μια σειρά από ερωτήματα: Πώς πάει φέτος η συγκομιδή στους οπωρώνες του Πηλίου; Υπάρχουν άνθρωποι να μαζέψουν τα μήλα; Τι γίνονται οι πλατείες όταν οι τουρίστες φεύγουν; Εχουν μείνει γεράκια; Λύκους βλέπετε; Πώς διαχειριζόμαστε το νερό; Η φωτιά έσβησε; Ποια από όλες; Ο πόλεμος;

Με στόχο να τονίσουν το κατεπείγον της ανάγκης για ευαισθητοποίηση και δράση γύρω από το κοινωνικοπολιτικό περιβαλλοντικό πρόβλημα της ερημοποίησης, η Τατιάνα Αννα Πίττα και ο Σπύρος Τσίκνας, που την εμπνεύστηκαν, συνταίριαξαν τη δραματουργική έρευνα με τα επιστημονικά δεδομένα σε μια συνομιλία με την προφορική ιστορία και την ποίηση, έχοντας πραγματοποιήσει επιτόπια έρευνα στο Πήλιο και τους κατοίκους πέντε χωριών: της Δράκειας, του Αγιου Λαυρέντη, της Ζαγοράς, του Σέσκλου και της Τσαγκαράδας.

Τους ζητήσαμε να μας απαντήσουν μερικά από αυτά τα ερωτήματα.

● Τι είναι για σας η ερημοποίηση;

Πέρα από την υποβάθμιση και σταδιακά την εξαφάνιση της γόνιμης γης, που ειδικά σε συνθήκες ελεύθερης και παγκοσμιοποιημένης αγοράς συνιστά ανυπολόγιστη απειλή για την ανθρωπότητα και τη ζωή στον πλανήτη, «ερημοποίηση» είναι ακόμη η παράλληλη υποβάθμιση της βιολογικής και της πολιτισμικής ποικιλότητας. Κάθε χρόνος που περνάει μας βρίσκει φτωχότερους/ες σε είδη χλωρίδας και πανίδας, γλώσσες, διαλέκτους, παραδόσεις και έθιμα και όλες αυτές οι απώλειες συντελούνται με εντυπωσιακά κοινή ένταση και έκταση.

● Τι έχει να πει το έργο για τη σχέση μας με τη φύση;

Να ξεκινήσουμε από το ότι η επαφή μας με τις τοπικές κοινότητες του Πηλίου μάς κατέδειξε ότι για τον κόσμο εκεί ο όρος της ερημοποίησης παίρνει κυρίως την κοινωνική του διάσταση: μεταφράζεται ως εγκατάλειψη, ως ανθρώπινη απουσία. Και την ίδια στιγμή αυτή η ανθρώπινη απουσία από κάποιες οικολογικές τάσεις θεωρείται αναβάθμιση, ανάκαμψη της φύσης. Λες και ο άνθρωπος δεν είναι μέρος της φύσης. Οταν ας πούμε τα ορεινά χωριά ερημώνουν από ανθρώπους, οι αναβαθμίδες -οι πεζούλες δηλαδή, που είναι ανθρώπινη κατασκευή για να κρατιέται το χώμα στη θέση του στα επικλινή εδάφη- αφήνονται να καταρρεύσουν και τότε το χώμα με την πρώτη δυνατή βροχή φτάνει στη θάλασσα και της αλλάζει χρώμα. Θέλουμε λοιπόν να τονίσουμε πως ο άνθρωπος οφείλει και μπορεί να παίξει έναν συμβιωτικό ρόλο στη διατήρηση ή και επαναδημιουργία των οικοσυστημάτων. Γι’ αυτό φροντίζουμε να γίνει κατανοητό ότι δεν βοηθάει πουθενά το να διαχωρίζουμε τη φυσική από την κοινωνική υπόσταση του θέματος.

● Τι σχέση έχει η διαχείριση του νερού με την κοινωνική μνήμη;

Ο ανθρώπινος πολιτισμός έχει ως απαραίτητο συστατικό του το νερό. Για το νερό έχουν γραφτεί τραγούδια και έχουν δημιουργηθεί τελετουργίες, όπως για παράδειγμα ο αγιασμός των υδάτων ο οποίος σε πολλές κοινωνίες γινόταν για να αποφευχθεί η κατάχρηση και η ιδιοποίηση του νερού. Ολες αυτές οι πρακτικές φτάνουν -όποτε φτάνουν- στις μέρες μας χάρη στον μηχανισμό της κοινωνικής μνήμης. […] Ας μιλήσουμε με τα λόγια κατοίκων του χωριού της Δράκειας, που προσπαθούν -και προς το παρόν τα καταφέρνουν- να ακολουθήσουν τις αρδευτικές πρακτικές που τους υπαγόρευσε η παράδοσή τους: «Φοβόμαστε για την ιδιωτικοποίηση του νερού. Οταν ελέγχουν το νερό σ’ έναν τόπο, ελέγχουν τα πάντα. Γι’ αυτό και κάποια χωριά αντιδράσαμε. Εδώ, σε εμάς, κάναμε αυτοδιαχείριση. Η άρδευση στο χωριό μας γίνεται με ανοιχτό δίκτυο, δεν έχουμε σωλήνες, έχουμε παραδοσιακά αυλάκια, που κατεβαίνουν τέρμα πάνω από την πηγή, όπου πάνε οι δικοί μας υδρονομείς με τσάπες και κόφτες και φτιάχνουν έτσι τα αυλάκια, ώστε το νερό να πηγαίνει σε όλες τις καλλιέργειες ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε κτήματος. Αν υπάρξει κάποιο πρόβλημα στη διαδικασία, στη συνεννόηση, το λύνουμε μεταξύ μας».-

● Πώς προέκυψε η ιδέα για αυτήν την παράσταση;

Το 2009 η Ανατολική Αττική για ακόμα μία φορά καιγόταν. Λίγο αργότερα η κοινωνικοοικονομική κρίση έφτανε στο απόγειο, ο κόσμος συνειδητοποιούσε πως μια όλο και πιο δυσοίωνη κοινωνικοπολιτική και περιβαλλοντική συνθήκη γινόταν πλέον η κανονικότητά του. Πολύς κόσμος γυρνούσε πίσω στο χωριό να φυτέψει ξανά τον μπαχτσέ και να ζήσει απ’ αυτόν. Σ’ ένα διαμέρισμα στο Παγκράτι μια οικογένεια με κομμένο ρεύμα έκανε ποδήλατο για να φωτίσει το σπίτι. Μια ομάδα νέων ανθρώπων βρισκόταν στα καμένα του Μαραθώνα προσπαθώντας να αντιληφθεί το μέγεθος της καταστροφής και να διερευνήσει πιθανές λύσεις γύρω από την ενεργειακή, διατροφική και στεγαστική αυτάρκεια και αυτονομία. Μέσα σε μια τέτοια συνθήκη σκάψαμε, λερωθήκαμε, μελετήσαμε, συνεργαστήκαμε, ποδηλατήσαμε, εμπνευστήκαμε και κάπως έτσι δημιουργήθηκε η ιδέα αυτής της ιδιότυπης «διάλεξης». Και λίγο αργότερα, κάτω από το βάρος της υγειονομικής και πολιτικής κρίσης που βιώναμε, αλλά και με τη διάθεση να ενδυναμωθούμε και να ενδυναμώσουμε, αρχίσαμε να διαμορφώνουμε μια πρώτη εκδοχή της. […]. Σε δεύτερο χρόνο, ως ομάδα επιχορηγούμενη από το ΥΠΠΟ, εστιάσαμε στο θέμα της ερημοποίησης με περίπτωση μελέτης τον ορεινό όγκο του Πηλίου, σηµαντικό οικότοπο και ζώνη ειδικής προστασίας, η ευαλωτότητα το οποίου επιβεβαιώθηκε με τα τελευταία ακραία πλημμυρικά φαινόμενα.

● Τι προτείνετε;

Θεωρούμε επιτακτική ανάγκη να δοθούν κίνητρα αποκέντρωσης και να υιοθετηθούν εργαλεία όπως η συμμετοχικότητα στη διαδικασία της λήψης αποφάσεων που αφορούν το κοινωνικό σύνολο. Και μας αφορά να μοιραστούμε ανησυχίες σχετικά με θέματα όπως η κοινωνική, πολιτισμική και περιβαλλοντική απερήμωση, ο γλωσσικός θάνατος, η διαχείριση του δημόσιου χώρου και των φυσικών πόρων ως δημόσιου χώρου, η βιωσιμότητα της ανθρώπινης κοινότητας και του οικοσυστήματος, η αναγκαιότητα να συμφιλιωθούμε με την πολιτική μας φύση και να δράσουμε […].

♦ Πληροφορίες: Στούντιο, Οικονόμου 3, πλατεία Εξαρχείων. Σκηνοθεσία – Δραματουργία – Εκτέλεση: Τατιάνα Αννα Πίττα, Σπύρος Τσίκνας. Κατασκευή ποδηλατογεννήτριας – Φωτισμοί: Σπύρος Τσίκνας. Παρασκευή 4, Σάββατο 5 και Δευτέρα 7 Οκτωβρίου στις 21.30. Διάρκεια 75’. Είσοδος με ελεύθερη συνεισφορά.