Εγκλωβισμένοι στους κομματικούς εαυτούς μας

Πρόκειται για μια ιστορική απόφαση καθώς ήταν η πρώτη φορά που ευρωπαϊκό δικαστήριο αποφαινόταν για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Και αυτό συνέβη χάρη σε μια οργάνωση που αποτελείται από ηλικιωμένες γυναίκες οι οποίες υποστήριξαν πως «οι ζωές τους και η υγεία τους απειλούνται από τα ακραία κύματα καύσωνα τα οποία επιδεινώνονται εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής». Δεν ήταν η μοναδική φορά που Κοινωνία των Πολιτών άσκησε πίεση με στόχο τον μετασχηματισμό της κυρίαρχης νοοτροπίας υπέρ ομάδας ευάλωτων πολιτών.

Τι είδους Ευρωπαϊκή Ενωση μπορούμε να έχουμε χωρίς την Κοινωνία των Πολιτών, δηλαδή χωρίς την αίσθηση ότι ανήκουμε σε ομάδες ανθρώπων με ισχυρό το αίσθημα ευθύνης προς το κοινωνικό σύνολο, ικανές να επηρεάσουν τις πολιτικές που διαμορφώνονται στις Βρυξέλλες; Με τι κριτήριο ψηφίζουμε σε αυτές τις ευρωεκλογές και πόσο εγκλωβισμένοι είμαστε στις κομματικές λογικές και στους κομματικούς εαυτούς μας;

Οι ευρωεκλογές του 2024 μοιάζουν να διεξάγονται σε όλη την ήπειρο στη σκιά του κλιματικού άγχους, της ανησυχίας για τον υψηλό πληθωρισμό, της μελαγχολίας για τη γενοκτονία στη Γάζα και της ραγδαίας αύξησης του αντισημιτικού μίσους. Κι εμείς στην Ελλάδα -όπως φαίνεται από τις κομματικές καμπάνιες και τις δημόσιες συζητήσεις- είναι σαν να ψηφίζουμε κόμμα στις εθνικές εκλογές, έρμαια των εκλογικών μας ρουτινών και του πελατειακού κράτους.

Πώς θα δημιουργηθεί χώρος σε εμάς τους Ευρωπαίους για να προβληθούν οι ανησυχίες μας σε ευρωπαϊκό επίπεδο και πώς θα μας δοθεί μια πραγματική ευκαιρία για ανάδραση και κριτική εάν η Κοινωνία των Πολιτών δεν επανεφεύρει τον εαυτό της, δεν αποτινάξει το στίγμα της διαφθοράς και δεν αποκτήσει πραγματική δύναμη στις Βρυξέλλες;

Πριν από περίπου δύο χρόνια, η Εκθεση του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. για τον χώρο της Κοινωνίας των Πολιτών με τίτλο «Europe’s civil society: still under pressure – Update 2022 (Η Κοινωνία των Πολιτών της Ευρώπης: ακόμη υπό πίεση – Επικαιροποίηση 2022)» επικεντρώθηκε στον καίριο ρόλο που διαδραματίζει η Κοινωνία των Πολιτών στην προαγωγή μιας νοοτροπίας κράτους δικαίου. Η έκθεση υποστήριξε την ανάγκη η Ευρώπη να εξασφαλίσει ένα πιο ευνοϊκό περιβάλλον εργασίας για την Κοινωνία των Πολιτών αφού διεξήγαγε έρευνες ξεχωριστά σε κάθε κράτος-μέλος, καθώς και από απαντήσεις που συνέλεξε μετά από διαδικτυακή διαβούλευση με σχεδόν 450 οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών που δραστηριοποιούνται στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η Ευρώπη διένυσε μια σημαντική περίοδο «ΜΚΟ απέχθειας» και η σημασία της Κοινωνίας των Πολιτών στην άσκηση επιρροής στον οργανισμό της Ε.Ε. και στη διαμόρφωση πολιτικών υποτιμήθηκε για καιρό, παρότι η Ευρώπη εδώ και αρκετά χρόνια έχει αναπτύξει την πολιτική της για τη συμμετοχή των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών και άλλων φορέων και παρότι υπάρχει θεσμική εκπροσώπηση της Κοινωνίας των Πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Πώς θα καταφέρουν οι οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών να παρεμβαίνουν συλλογικά στη δημόσια σφαίρα, «να μεταφέρουν τα ζητήματα που απασχολούν τους ανθρώπους στο πεδίο της πολιτικής; – φράση δανεική από τον Χάμπερμας. Αν δεν εμπλακούν ενεργά οι πολίτες των κρατών-μελών στην επίτευξη των στόχων της Ενωσης, δεν θα αλλάξει τίποτα, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών. Για να βελτιωθεί η ευρωπαϊκή διακυβέρνηση, θα πρέπει η Ευρώπη να έρθει κοντά στους πολίτες, να συνεργαστεί δηλαδή πιο στενά με την Κοινωνία των Πολιτών, η οποία θα πρέπει να παράξει ένα νέο είδος «εθελοντικού υποκειμένου».

Η οργανωμένη ευρωπαϊκή Κοινωνία των Πολιτών μπορεί να διαδραματίσει σε ευρωπαϊκή κλίμακα όσα διαδραματίζουν οι οργανώσεις σε εθνική κλίμακα. Κομβικό ρόλο ωστόσο στην επιτυχή δράση των ΜΚΟ -των οργανώσεων που εκπροσωπούν την Κοινωνία των Πολιτών- διαδραματίζει το κοινωνικό κεφάλαιο, το οποίο ανοίγει δρόμο για συνεργατικές δραστηριότητες. Ενας από τους σημαντικότερους δείκτες κοινωνικού κεφαλαίου είναι η εμπιστοσύνη. Τα επίπεδα εμπιστοσύνης καθορίζουν δηλαδή την αμοιβαιότητα των σχέσεων, τη συνεργασία για το κοινό όφελος, τον βαθμό του κοινωνικού κεφαλαίου. Το πρόβλημα στη δυσπραγία είναι πάντα η έλλειψη γνώσης συνεργασίας μεταξύ των πολιτών, δηλαδή η έλλειψη κοινωνικού κεφαλαίου. Στην περίπτωση της Ελλάδας οι εγγενείς παθογένειες της μεταπολιτευτικής πολιτικής κοινωνίας μας μεταφέρθηκαν και στην Κοινωνία των Πολιτών, η οποία έγινε καθρέφτης της κοινωνικής αυτοσυνειδησίας μας. Δεν υπάρχει η αίσθηση του ανήκειν στην Κοινωνία των Πολιτών που γραφειοκρατικοποιείται. H έννοια του κοινωνικού κεφαλαίου παγκοσμιοποιήθηκε αλλά δεν λειτούργησε.

Το στοίχημα είναι η Κοινωνία των Πολιτών να σημαίνει ξανά ανεξαρτησία από την πολιτική εξουσία, να αποκτήσει ξανά τον εθελοντικό και ερασιτεχνικό της χαρακτήρα και έναν νέο φαντασιακό εαυτό, αποκομμένο από τις δυνάμεις της αγοράς. Για να γίνει όμως αυτό, εμείς οι ίδιοι θα πρέπει να αποτινάξουμε τη χρόνια πελατειακή κουλτούρα, να συντρίψουμε τις εκλογικές μας ρουτίνες και να απεγκλωβιστούμε από τους κομματικούς μας εαυτούς.