Ο Πλούτος, το δημόσιο συμφέρον και η ανάγκη να υπάρξει ένας μεγαλοφυής πολιτικός ηγέτης

O «Πλούτος» είναι από τις πιο προσωπικές και ιδιαίτερες κωμωδίες του Αριστοφάνη. Ο Χρεμύλος ψάχνει στο Μαντείο του Απόλλωνα να βρει πώς να στρέψει τον γιο του προς τη σωστή κατεύθυνση και ο θεός τού απαντάει να ακολουθήσει τον πρώτο που θα βρει βγαίνοντας. Βρίσκει έναν τυφλό και τον ακολουθεί – είναι ο Πλούτος. Τον γιατρεύει με τη βοήθεια του Ασκληπειού, διώχνει την Πενία (έπειτα από έναν ευφυέστατο διάλογο μαζί της) και μαθαίνει στον Πλούτο πώς να «δίνει» για το κοινό καλό. Ο Χρεμύλος θεωρείται το alter ego του ίδιου του Αριστοφάνη, σε αυτό το έργο που είναι το τελευταίο του: μετά την ήττα στον Πελοποννησιακό πόλεμο και το τέλος της αθηναϊκής ηγεμονίας. Ο Αριστοφάνης δημιουργεί τα δικά του ερωτήματα πάνω στην κοινωνική δικαιοσύνη, τον φόβο της φτωχοποίησης και πώς αυτά τα δύο κινητοποιούν τον άνθρωπο να δημιουργήσει μια ουτοπία αλληλεγγύης και κοινωνικής συνοχής ή την απόλυτη δυστυχία. Τελικά τι μας «αναγκάζει» να πάμε μπροστά; Ο Πλούτος ή η Πενία;

Ο Γιάννης Κακλέας σκηνοθετεί φέτος την παραγωγή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος «Πλούτος», ενώ ταυτόχρονα έχει κάνει τη μετάφραση αλλά και την ελεύθερη απόδοση του κειμένου. Η παράσταση παίχτηκε με μεγάλη επιτυχία στο Θέατρο Δάσους στη Θεσσαλονίκη, σήμερα και αύριο θα παιχτεί στην Επίδαυρο και θα συνεχίσει σε αρχαία θέατρα ανά την Ελλάδα αλλά και στην Κύπρο. Πόσο, όμως, διαφορετικός μπορεί να είναι ο «Πλούτος» υπό τη ματιά ενός σκηνοθέτη που ξέρουμε ότι τολμάει σε πολύ διαφορετικά είδη («Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού» του Ντάριο Φο και «Η δωδεκάτη νύχτα» του Σαίξπηρ ανέβηκαν πέρυσι από τον ίδιο στη σκηνοθεσία); «Εχουμε κάνει μια παράσταση… “Ο χορός των σκιών και ο χορός των απρόβλεπτων γεγονότων” θα την έλεγα εγώ», μας απαντά ο Μάνος Βακούσης, που ερμηνεύει τον Χρεμύλο. Για να έρθει αμέσως η ερώτηση από εμάς: «Ποιων σκιών; Εδώ βλέπουμε φτερά, πούπουλα, χρυσάφια, μουσικούς! Ακόμη και τη δημοφιλή, εξαιρετική ιστορικό Μαρία Ευθυμίου ανεβάζει ο Κακλέας επί σκηνής…». Και κάπως έτσι ξεκινάει η συζήτησή μας με τον Μάνο Βακούση, ο οποίος, γελώντας, μας απαντά: «Μα… είναι ένα “παιχνίδι” του Γιάννη Κακλέα! Το οποίο δεν έχει σχέση τόσο με την παράσταση όσο με το ότι είναι παιχνιδιάρης και αινιγματικός. Αυτό, πραγματικά, με έχει εντυπωσιάσει μαζί του. Παίζει, είναι παιχνιδιάρης. Του αρέσει να δημιουργεί ωραία πράγματα, αντιφατικά. Φαίνεται λίγο γκράντε, ναι, αλλά μιλάμε για μια ανατρεπτική, αινιγματική, σκηνοθετική θέση που δημιουργεί μια πραγματικά ψυχαγωγική παράσταση», μας λέει ο σπουδαίος αυτός ηθοποιός, ξεκινώντας να αναπτύσσει όλη του τη φιλοσοφία περί τέχνης αλλά και σύγχρονης πραγματικότητας, μέσω του «Πλούτου».

● Πρόκειται για ένα έργο βαθιά πολιτικό, και πολύ σύγχρονο, ακριβώς χάρη στις προβληματικές με τις οποίες καταπιάνεται.

Ούτε απαντήσεις υπάρχουν, ούτε λύσεις υπάρχουν, το θέατρο δεν δίνει λύσεις. Δημιουργεί ερωτήματα. Από την πελασγική εποχή έως και σήμερα, η ομορφιά και η ασκήμια του ανθρώπου είναι παντελώς ίδια, αν δεν είναι και χειρότερη στις μέρες μας. Με την έννοια ότι δεν υπάρχει ούτε μέτρο ούτε ισορροπία. Ολα αυτά καταλήγουν να είναι και βαρετά, ξέρεις. Να γιατί θέλω να διασκεδάσω: ο Κακλέας έχει καταφέρει να «ταξιδέψει» τον Αριστοφάνη στον χρόνο, να παρουσιάσει έναν Χρεμύλο στο σήμερα. Ουσιαστικά «παίζει» με το ερώτημα: «Εσείς ξέρετε ποιος είναι ο θεός Πλούτος;» Και αρχίζει το έργο!

● Ποιος είναι ο Πλούτος λοιπόν;

Ο Πλούτος είναι ο τυφλός, αλλά είμαστε εμείς που δεν τον «βλέπουμε» – αυτό είναι το παιχνίδι του Αριστοφάνη. Πλούτος κατά τον σπουδαίο αυτό συγγραφέα είναι το φυσικό ορυκτό. Δεν υπάρχει κάτι άλλο, δεν είναι δηλαδή ένα ψέμα. Λέει, όμως, ότι το χρυσάφι είναι δικό μας; Οχι. Το πετρέλαιο είναι του ανθρώπου; Οχι. Θέτει ερωτήματα. Η εισπνοή και η εκπνοή μας τώρα που μιλάμε είναι δική μας μόνο, άρα είμαστε ήδη πεπερασμένοι. Ερχεται τότε πάλι ο Αριστοφάνης και λέει πως αφού ο θάνατος παραμονεύει παντού, οι άνθρωποι από τον φόβο του θανάτου γίνονται άλλοι τρελοί και άλλοι δογματικοί, από τον Αδόλφο μέχρι τον οποιοδήποτε. Και εννοώ από τον «Αδόλφο» που ζει μες στην οικογένειά μας ή μέσα μας. Δεν έχει αλλάξει τίποτα τόσους αιώνες. Αυτή η αλήθεια είναι από τραγική έως διασκεδαστική – ενυπάρχουν και τα δύο αυτά στην αρχαία κωμωδία. Ετσι λοιπόν πιστεύω ότι η επικοινωνία του Κακλέα με το έργο, για μένα, στο τώρα μου, είναι συναρπαστική για δύο βασικούς λόγους: ο ένας είναι ότι μιλάει με έναν τρόπο σαρκαστικό για τη σκέψη του Αριστοφάνη και ο άλλος ότι φτάνει στο σήμερα, πάλι με τρόπο ποιητικό. Και ο Αριστοφάνης και ο Κακλέας αντιμετωπίζουν το έργο με ποιητικό τρόπο.

● Τελικά τι μας κινητοποιεί; Το ότι είμαστε φτωχοί και θέλουμε να γίνουμε πλούσιοι; Μεταφορικά και κυριολεκτικά; Μήπως δίχως την Πενία δεν θα είχαμε κίνητρο εξέλιξης στο να γίνουμε καλύτεροι, ωραιότεροι, στο να μάθουμε, στο να ερωτευτούμε;

Το «Τι ρόλο παίζει η Πενία μέσα στο έργο, και στο τότε και στο σήμερα;» είναι ένα εξαιρετικό ερώτημα, ακριβώς επειδή όλη αυτή η ευφυΐα που φέρει ο άνθρωπος από τη μια μεριά και το σκοτάδι που φέρει από την άλλη, εμφανίζεται σ’ εκείνην. Ο Χρεμύλος μας, ο όποιος Χρεμύλος κρύβει ο καθένας μέσα του, είναι ο κάθε άνθρωπος που θέλει να αφυπνιστεί και να βεβαιωθεί ότι υπάρχει η πίστη στο φυσικό φαινόμενο της ύπαρξής του. Δεν μιλάμε για το αόρατο δόγμα κάποια θρησκείας – αυτό είναι μια τεράστια πλάνη. Εχουμε παραπλανηθεί. Βλέπεις, για να υπάρξει «οργανωμένη κοινωνία» σύμφωνα με το σύστημα, πρέπει να υπάρχει και ο δολοφόνος και ο εκμεταλλευτής. Τα ’χει πει και ο Μαρξ αυτά. Τα έχει πει και ο Επίκουρος, τα έχουν πει όλοι οι μεγάλοι. Και ο Αριστοφάνης και ο Αριστοτέλης και ο Κούνδουρος. Τα λέω έτσι για να παντρεύεται το τότε με το τώρα.

● Εννοείς ότι πρέπει να υπάρχουν αυτά για να πηγαίνουμε εμείς μπροστά;

Πρέπει να υπάρχουν αυτά για να μην πηγαίνουμε πουθενά. Αυτό μας λέει η Πενία στο έργο! Μας λέει πως αν δεν βρούμε την ισορροπία μέσα μας, τότε ο άνθρωπος δεν μπορεί να κάνει τίποτα. Η Πενία ουσιαστικά μιλάει για τον Πλούτο που κρύβεται στη φύση του ανθρώπου και στην ίδια τη φύση. Την οποία καταστρέφουμε με ασύλληπτη ταχύτητα! Ο Χρεμύλος προσπαθεί να την αντικρούσει αλλά είναι δύσκολο. Στην παράσταση αυτή, ο Χρεμύλος δεν είναι όπως τον έπαιζε ο συγκλονιστικός Καρακατσάνης, που έσκιζε με το γέλιο. Σε μας ο Χρεμύλος είναι ένας άνθρωπος που πρέπει να είναι αδιαπραγμάτευτος στην πίστη του από την αρχή που κατακτά τον Πλούτο, μέχρι που στο τέλος τρελαίνεται. Γιατί, λέει, «η πόλη μου έχει γίνει ένα τέρας. Τι είναι αυτά που βλέπω; Τι γίνεται;». Και ζητάει τη βοήθεια της Μαρίας Ευθυμίου, η οποία παντρεύει τον χρόνο τού τότε με το σήμερα. Εκείνη καθησυχάζει τον Χρεμύλο και τελειώνει η παράσταση με έναν συγκλονιστικό αριστοφανικό μονόλογο, ότι τα αγαθά που μας προσφέρει ο Πλούτος πρέπει να διατεθούν για το δημόσιο συμφέρον.

● Πώς μπορεί να γίνει όμως αυτό; Ειδικά από μη ελεύθερους ανθρώπους; Εκτός αν θεωρείς ότι είμαστε ελεύθεροι, όταν συνεχίζουμε να ψηφίζουμε εγκληματίες και να στηρίζουμε την Ακροδεξιά. Κι όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και πανευρωπαϊκά και διεθνώς.

Θεωρώ ότι για να γίνει αυτό για το δημόσιο συμφέρον θέλει μεγαλοφυή πρωθυπουργό. Εναν άνθρωπο που να είναι διπλωμάτης και να ξέρει καλά πώς θα προάγει στην Πολιτεία το συμφέρον της πόλης – που είναι συμφέρον ατομικό και κοινωνικό. Σε μια χώρα όμως που ψηφίζουμε για να πάρουμε επιδόματα και ακολουθούμε εμείς τυφλά έναν Πλούτο, που μόνο πλούτος δεν είναι, πώς να καταλάβουμε τι πρέπει να κάνουμε για να «βρούμε το φως μας»; Δεν θέλουμε να πλησιάσουμε το θαύμα και να συναντηθούμε με τον εαυτό μας, την ισορροπία μας – αυτός είναι στ’ αλήθεια ο πλούτος. Φυσικά το χρήμα είναι απαραίτητο. Το θέμα είναι πού αρχίζει, πού ξεκινάει και πού τελειώνει το κυνήγι του. Οταν οι πολίτες ψηφίζουν με βάση τα οικονομικά τους συμφέροντα, πώς να υπάρξει πλούτος; Και πώς τα αγαθά του πλούτου να διατεθούν για το δημόσιο συμφέρον; Για να γίνει αυτό, χρειάζεται να υπάρχει πολιτικός ηγέτης. Ακούγεται λίγο παράλογο αυτό που λέω, αλλά δεν μπορεί ο λαός να το κάνει αυτό, μόνο. Το έχει αποδείξει η ιστορία.

ℹ️ Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, απόψε και αύριο (21.00). «Πλούτος» του Αριστοφάνη, από το ΚΘΒΕ, σε μετάφραση-ελεύθερη απόδοση-σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα. Σκηνικά: Μανόλης Παντελιδάκης. Κοστούμια: Ηλένια Δουλαδίρη. Χορογραφίες: Στεφανία Σωτηροπούλου. Φωτισμοί: Στέλλα Κάλτσου. Παίζουν (με αλφαβητική σειρά): Μαίρη Ανδρέου, Μάνος Βακούσης, Δημήτρης Διακοσάββας, Άννα Ευθυμίου, Αλέξανδρος Ζουριδάκης, Φαίη Κοκκινοπούλου, Ελένη Μισχοπούλου, Δημήτρης Μορφακίδης, Φαμπρίτσιο Μούτσο, Χριστίνα Μπακαστάθη, Χρυσή Μπαχτσεβάνη, Κλειώ Δανάη Οθωναίου, Αλεξάνδρα Παλαιολόγου, Πολυξένη Σπυροπούλου, Γιάννης Σύριος, Φωτεινή Τιμοθέου, Γιάννης Τομάζος, Χρήστος Τσάβος, Γιάννης Τσεμπερλίδης, Θάνος Φερετζέλης, Γιάννης Χαρίσης. Χορευτές, χορεύτριες: Αναστασία Κελέση, Στεφανία Σωτηροπούλου, Μάριος Χατζηαντώνης, Νικόλας Χατζηβασιλειάδης. Μουσικός επί σκηνής: Βάιος Πράπας. Στο μουσικό μέρος της παράστασης παίρνουν επίσης μέρος: Χατζηφραγκέτα, Nalyssa Green, Τελευταίος Καλεσμένος. Στην Παράβαση του έργου εμφανίζεται η Μαρία Ευθυμίου (καθηγήτρια Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών). Εισιτήρια για την παράσταση και για το πούλμαν προς και από Επίδαυρο στο www.more.com. Ο «Πλούτος» θα συνεχίσει μετά την περιοδεία του: 26, 27/7 – Κύπρος, Διεθνές Φεστιβάλ Αρχαίου Ελληνικού Δράματος, Αρχαίο Θέατρο Κουρίου. 3/8 – Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων (67ο Φεστιβάλ Φιλίππων). 7/8 – Αρχαίο Θέατρο Δωδώνης. 10/8 – Αρχαίο Θέατρο Δίου (Φεστιβάλ Ολύμπου). 29/8 – Θέατρο Λόφου Αγ. Γεωργίου Δήμου Κιλκίς. 1/9 – Θέατρο Δάσους, Θεσσαλονίκη. 8/9 – Παλαιό Ελαιουργείο Ελευσίνας. 12/9 – Κατράκειο Θέατρο Νίκαιας. 14/9 – Κηποθέατρο Παπάγου.