Μετακύλιση

Οι αναφορές στα παρατηρούμενα φαινόμενα της προς τα κάτω διάχυσης κοινωνικών συμπεριφορών και τάσεων, δηλαδή από τις «ανώτερες» προς τις «κατώτερες» τάξεις, εντοπίζονται ήδη από τον 19ο αιώνα, με τις αντίστοιχες θεωρίες των Θορστάιν Βέμπλεν (Thorstein Veblen) και Ρούντολφ φον Γέρινγκ (Rudolf von Jhering). Ο Γέρινγκ ανέπτυξε μια επεξεργασμένη θεώρηση πολιτιστικής μετακύλισης (trickle-down) των τάσεων της μόδας, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα την ανάγκη των ανώτερων τάξεων να διακρίνονται από τις κατώτερες τάξεις ακόμα και στην εξωτερική εμφάνιση.

Αυτή η ανάγκη γεννά τις συνεχώς εναλλασσόμενες τάσεις της μόδας, καθώς, όπως επισημαίνει ο Εμίλ Ντιρκέμ (Émile Durkheim), οι κατώτερες τάξεις μιμούνται τις ανώτερες, οι οποίες με τη σειρά τους μετακινούνται σε νέες τάσεις προκειμένου να εξακολουθήσουν να διαφέρουν. Ετσι δημιουργείται ο ατέρμων, σισύφειος φαύλος κύκλος της επιδίωξης συνεχούς στιλιστικής καινοτομίας, τον οποίο ο Βέμπλεν συνέδεσε με τη θεωρία της επιδεικτικής κατανάλωσης στο βιβλίο του «Η θεωρία της αργόσχολης τάξης» (Κάλβος, 1982). Η ανάγκη διάκρισης οδηγεί σε έναν ολοένα και πιο κραυγαλέα επιδεικτικό τρόπο ζωής, ώστε να γίνεται ολοένα και σαφέστερη η ένδειξη του πλούτου τους στις υπόλοιπες τάξεις.

Μεταπολεμικά η έννοια της μετακύλισης εμφανίζεται στον χώρο της οικονομίας: οι δαπάνες (ακόμα και οι πλέον αλόγιστες και αχρείαστες) των οικονομικά ισχυρών εμπλέκουν και τις ασθενέστερες τάξεις, συνεπώς κάπου επωφελούνται και αυτές. Η θέση αυτή, που αποτελεί βασικό πυλώνα του άκρατου νεοφιλελευθερισμού και του φονταμενταλιστικού καπιταλισμού, αποθεώθηκε κατά τη δεκαετία του 1980 από την οικονομική πολιτική του Αμερικανού τότε προέδρου Ρόναλντ Ρέιγκαν (τα περιβόητα Reaganomics). Αποτέλεσε δε το πρόσχημα για τη θέσπιση προκλητικά ευνοϊκών φοροαπαλλαγών των πλούσιων ιδιωτών και των μεγάλων, συνήθως πολυεθνικών, εταιρειών. Στα χρόνια που μεσολάβησαν από τότε έχει καταστεί σαφές το πόσο η αντίληψη αυτή ενισχύει τη διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων, ενώ έχει γίνει ολοφάνερο ότι η υιοθέτηση ακόμα μεγαλύτερων φοροαπαλλαγών για τους πλούσιους δεν σχετίζεται επ’ ουδενί με την οικονομική ανάπτυξη.

Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την υιοθέτηση συμπεριφορών, η θεωρία της προς τα κάτω διάχυσης φαίνεται να ισχύει, ειδικά στη χώρα μας. Ο κυνισμός, η αναλγησία, η αίσθηση του ακαταδίωκτου και της ατιμωρησίας, η περιφρόνηση του Συντάγματος και του νόμου, όλα αυτά τα στοιχεία τα οποία εκπέμπονται σωρηδόν εκ μέρους των κρατούντων, χωρίς ενδοιασμούς, αιδώ και συστολή, στοιχεία τα οποία αναμεταδίδονται χωρίς φραγμό και πολλαπλασιάζονται από μεγάλη μερίδα των ΜΜΕ, μοιραία υιοθετούνται από τα υπόλοιπα κοινωνικά στρώματα. Είναι η εμπέδωση και η υιοθέτηση όλων αυτών των συμπεριφορών η οποία έχει οδηγήσει την ελληνική κοινωνία στη σημερινή της αβελτηρία. Και αυτό είναι κατά πολύ χειρότερο ακόμα και από τη συνεχώς διογκούμενη οικονομική ανέχεια και ανασφάλεια.

*(Ph.D)2, καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης