Το «υπαρξιακό παράδοξο» της εποχής μας

Βρισκόμαστε σε μια ιστορική φάση εξέλιξης της ανθρώπινης κοινωνίας η οποία έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Θα πούμε ποια είναι αυτά στη συνέχεια. Στον αντίλογο που λέει ότι κάθε ιστορική στιγμή που ζει η ανθρωπότητα έχει τα δικά της χαρακτηριστικά δεν θα υπερασπιστώ έναν λόγο που «τρώει από τα ψίχουλα» των αιώνων του Διαφωτισμού.

Ας προσπαθήσουμε να αναλύσουμε τι συμβαίνει στην εποχή μας. Ο πλούτος που παράγεται δεν έχει ιστορικό προηγούμενο. Η ψηφιακή τεχνολογία και οι διαδικασίες «πράσινης ανάπτυξης» λειτουργούν στην εποχή μας ως «μέσα παραγωγής» (κατά τον Marx) και από την άλλη η σύγχρονη παγκόσμια πολιτική κοινωνία δεν έχει επεξεργαστεί σχέδια και προγράμματα αναδιανομής του παραγόμενου πλούτου. Ταυτόχρονα τα εννοιολογικά εργαλεία (οι θεωρίες και οι έννοιες) που χρησιμοποιούνται για να κατανοήσουμε το παρόν είναι απαρχαιωμένα. Αναφέρω μόνο ενδεικτικά το εξής θεωρητικο-πολιτικό παράδειγμα: το «κοινωνικό συμβόλαιο» ως το νομιμοποιητικό θεμέλιο και κριτήριο για μια δίκαιη άσκηση της πολιτικής εξουσίας είναι παρωχημένο. Τα «πρωτεία» του χρηματοπιστωτικού συστήματος έναντι του πολιτικού συστήματος καταδεικνύει ότι ως παγκόσμια πολιτική κοινωνία βρισκόμαστε σ’ ένα υπαρξιακό αδιέξοδο.

Επαναδιατυπώνω τις εμπειρικές διαπιστώσεις μου: ο κοινωνικός πλούτος που παράγεται φτάνει στα αναπτυξιακά όρια της αφθονίας. Η οικονομική μηχανή δουλεύει ακατάπαυστα και δημιουργεί πλούτο. Αυτό είναι το ένα δεδομένο. Το άλλο εμπειρικό δεδομένο έχει να κάνει με αυτό το πράγμα που ονομάζω «ασθενή πολιτική εξουσία». Στην εποχή μας η πολιτική έχει μετατραπεί σε θεραπαινίδα του οικονομικού συστήματος. Οπότε και δεν μπορεί η πολιτική (σε όλες τις εκδοχές της: δημοκρατία, αυταρχισμός, ολοκληρωτισμός κ.λπ.) να οργανώσει το κράτος ως οντότητα που θα διανείμει τον κοινωνικό πλούτο. Η σοσιαλδημοκρατία ως πολιτικό και κρατικό σύστημα διαχείρισης των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων ανήκει στο παρελθόν.

Σ’ αυτή την οικονομικο-πολιτική συνθήκη της εποχής μας θα προσθέσω ένα τρίτο στοιχείο: η σκέψη (Denken) που κάποτε (τώρα πρόσφατα κατά τους 18ο και 19ο αιώνες) διαμόρφωσε τις συνθήκες της δημιουργικής ανθρώπινης ύπαρξης παραδέχεται η ίδια την αδυναμία της, την ανικανότητά της να φτιάξει τον εαυτό της και να «κατασκευάσει» την ίδια την ανθρώπινη κοινωνία.

Βλέπουμε λοιπόν το εξής: η πολιτική είναι ανίσχυρη, η σκέψη είναι αδύνατη, ενώ η οικονομία αποκτά παντού την πλήρη ηγεμονία. Αυτά τα τρία πράγματα (οικονομία, πολιτική και σκέψη) στον βαθμό που κατά τα επόμενα χρόνια δεν βρουν θετικούς τρόπους και μηχανισμούς διαμεσολάβησης, τότε είναι βέβαιο πως η ίδια η ανθρώπινη κοινωνία θα έχει οδηγηθεί στην άβυσσο.

Στη βάση αυτών των εμπειρικών δεδομένων τι μπορώ να κάνω ο ίδιος ως στοχαστής; Δεν θα επιχειρήσω μια μακροθεωρητική ανασυγκρότησή τους αφού παραδέχομαι την «ήττα της σκέψης». Θα περιοριστώ σε μια καθολική διαπίστωση της εμπειρίας μας: «Οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι».

Κατά τη θεωρητικο-πολιτική άποψή μου το «υπαρξιακό παράδοξο» της εποχής μας δεν έχει να κάνει τόσο με την ανικανότητά μας να εκπονήσουμε ένα νέο πρόγραμμα ανασύνθεσης των σχέσεων ανάμεσα στα τρία αυτά πράγματα: τη σκέψη, την πολιτική και την οικονομία. Ούτε και με την αντίσταση της κοινωνίας απέναντι στην «αυτοκρατορία» της οικονομίας. Το «υπαρξιακό παράδοξο», όπως εγώ το αντιλαμβάνομαι και όσο ακόμη μπορώ να μιλάω μια γλώσσα που μου επιτρέπει να λέω όσα εννοώ, έχει την εξής λεκτική και νοηματική διατύπωση: πώς και γιατί η ανθρωπότητα (οι επιμέρους πολιτικές κοινωνίες και άλλοι πολλοί διεθνείς φορείς κ.λπ.) επεξεργάζονται ιδέες και νοήματα και «κατασκευάζουν» οικονομικές και πολιτικές πρακτικές που υπονομεύουν τον ίδιο τον άνθρωπο και την ίδια την πολιτική αυτοαναγνώρισή του;

*Καθηγητής πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστημιο Θράκης