Η Χαδούλα και η Μπέλα

Τον τελευταίο καιρό τα γυναικεία ονόματα γίνονται κόμποι μιας κοχλάζουσας συζήτησης με αφορμή τις επαναλαμβανόμενες γυναικοκτονίες. Ονόματα γυναικών που υπενθυμίζουν ότι όντως άλλαξαν πολλά. Κατακτήθηκαν δικαιώματα και καλυτέρεψε η ζωή.

Ωστόσο, παραμένει αυτό το υπόγειο, το ερεβώδες, που κατά καιρούς αφήνει να αναδυθούν στην επιφάνεια τα πιο ασχημονούντα ένστικτα. Και όλα αυτά προκαλούν απορίες. Είναι δυνατόν να συμβαίνουν αυτά σε μια εποχή που η λογική μπορεί να δώσει λύσεις, καθυποτάσσοντας την ισχύ του ορμέμφυτου;

Η τέχνη ασχολήθηκε πολύ νωρίς με αυτή την αντίφαση. «Κάθε στιγμή συνειδητοποιούσα πως υπήρχαν μέσα μου πολλά, πάρα πολλά στοιχεία εντελώς αντίθετα», διαπιστώνει ο ήρωας του Ντοστογιέφσκι («Σημειώσεις από το υπόγειο», Ερμα). Αυτά τα αντίθετα μπορούν να διαγκωνίζονται και να αναδιατάσσουν τη σχέση τους στη διάρκεια του βιολογικού χρόνου ενός ανθρώπου. Η οικογένεια, η μόρφωση -όχι απαραίτητα η εγγράμματη εκπαίδευση-, το κοινωνικό κλίμα λαμβάνουν θέση ανάμεσα στα αντίθετα, επηρεάζοντας την ισορροπία που οδηγεί όλους μας –λιγότερο ή περισσότερο– σε επιφωνήματα έκπληξης; Μα είναι δυνατόν;

Αυτός; Δεν το χωράει ο νους μου.

Ακριβώς εκεί βρίσκεται το θέμα που προκαλεί σύγχυση· στην πεποίθηση πως όλα μπαίνουν σε ένα χαρτί και λύνονται με νοητικούς συλλογισμούς. Ο Ντοστογιέφσκι τα είπε πολύ νωρίς. Κυρίως τα έκανε τέχνη που καταδύεται στο υπόγειο της ανθρώπινης ψυχής, την έδρα των ανθρωπίνων τραγωδιών.

Το ίδιο έκανε και ο Παπαδιαμάντης, ιδίως στη «Φόνισσα», ένα διήγημα στο οποίο κεντάει αριστοτεχνικά την αντίφαση μέσα στον άνθρωπο. Η Εύα Νάθενα μετέφερε με πολύ λιτό και καθηλωτικό τρόπο το διήγημα στον κινηματογράφο. Αν μιλούσαν αγγλικά οι ήρωες και αν ανήκε η ταινία σε κάποιο διεθνές γραφείο διακίνησης, θα είχε ισχυρό διεθνή αντίκτυπο.

Η Χαδούλα, ηρωίδα στη «Φόνισσα», έχει όλα τα στοιχεία που αποτέλεσαν το ζυμάρι για αριστουργήματα στην τέχνη. Από τους αρχαίους τραγικούς ώς τον Σέξπιρ και τον Μπρεχτ. Η Χαδούλα εντάσσεται στην πινακοθήκη τέτοιων ηρωίδων.

Η Χαδούλα της Νάθενα έρχεται σε μια περίοδο που κάνει την εμφάνισή της η Μπέλα Μπάξτερ του Λάνθιμου, ενός ικανότατου σκηνοθέτη. Και οι δύο ηρωίδες συνιστούν τις δύο -παραπληρωματικές- όψεις του ίδιου φαινομένου: της κοινωνικής θέσης της γυναίκας. Ο Λάνθιμος δελεάζεται από την κοσμολογική γενεαλογία όλων των θρησκειών, οι οποίες εστιάζουν στη δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου.

Αυτό το επίκεντρο μεταφέρεται από τον Πλάτωνα στον «Πρωταγόρα». Ο Επιμηθέας μοίραζε χαρίσματα σε όλα τα είδη. Εξόπλισε τα ζώα με ομορφιά και αμυντικά-επιθετικά όπλα. Ο άνθρωπος έμεινε γυμνός. Μόνο του όπλο το μυαλό.

Ομως ο έλλογος άνθρωπος πίστεψε πως κατανίκησε τα πάθη του. Κι εκεί βρίσκεται η διαχρονικότητα της Χαδούλας, η τραγική της υπόσταση. Που υπογραμμίζεται από μια σπουδαία ηθοποιό: την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη.