Το Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού στεγάζεται στο Κέντρο Αθλητισμού, Μνήμης και Πολιτισμού «Αγια Σοφιά» ή, αλλιώς, στο γήπεδο της ΑΕΚ. Πρόκειται για μία πρωτοβουλία του προέδρου της ομάδας Δημήτρη Μελισανίδη, με στόχο να υπογραμμίσει τον δεσμό της νεότερης ελληνικής ιστορίας με την ιστορία της Ενωσης. Σε λίγους μήνες, άλλωστε, η ΑΕΚ συμπληρώνει έναν αιώνα από την ίδρυσή της.
Μιλήσαμε με τη διευθύντρια του μουσείου Εφη Μαυροπούλου για αυτό το «μοναδικό ταξίδι» όπως το αποκάλεσε.
Πέρα από τους φωτεινούς επιδαπέδιους χάρτες και τις διαδραστικές οθόνες, τα κειμήλια είναι εκείνα με τη μεγαλύτερη συναισθηματική φόρτιση για τον επισκέπτη. Ρωτήσαμε τη διευθύντρια του μουσείου για την απόκτηση αυτών των αντικειμένων, των τελευταίων που επέλεξαν οι Ελληνες πρόσφυγες της Μικράς Ασίας να διασώσουν πριν εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.
«Εγινε κάλεσμα προς όλους τους ανθρώπους μικρασιατικής καταγωγής. Δεν συνέβαλαν όμως στη συλλογή μόνο αυτοί. Υπάρχει για παράδειγμα ένα ραδιόφωνο από την Κωνσταντινούπολη, το οποίο δώρισε άνθρωπος μη προσφυγικής καταγωγής. Συλλέκτης ραδιοφώνων, το εντόπισε, το αγόρασε, το επισκεύασε και, μαθαίνοντας για το μουσείο, αποφάσισε να το στερηθεί και να μας το δωρίσει. Είναι πολύ σημαντικό να καταλαβαίνουν οι πολίτες το όραμα του μουσείου, προκειμένου να συμβάλουν στην αφήγηση αυτής της ιστορίας».
Ενα μουσείο που αναφέρεται σε μια κοινότητα μνήμης, δεν μπορεί παρά να στήνεται «από τα κάτω». «Είναι μία συλλογική προσπάθεια. Δεν υπάρχουν ούτε μικρά, ούτε ασήμαντα κειμήλια. Ολα είναι σημαντικά και προσθέτουν κάτι στη διαδρομή» σημείωσε.
Ενα ταπεινό ψαλίδι και ξαναρχίζεις
Μικροαντικείμενα, παραδοσιακές φορεσιές, τα ταξιδιωτικά έγγραφα των ξεριζωμένων, όλα φορτισμένα με τον πόνο της προσφυγιάς, αλλά και τη δύναμη της ελπίδας. Περιηγούμαι στο μουσείο και αναρωτιέμαι τι αντικείμενα να βρίσκονται σήμερα μέσα στα προσφυγικά camps; Τι διέσωσε μια γυναίκα από τη Συρία; Ποιο παιχνίδι πήρε μαζί ένα παιδάκι αφήνοντας το σπίτι του; Ρώτησα τη διευθύντρια του Μουσείου Προσφυγικού Ελληνισμού αν υπάρχει κάποιο αντικείμενο που τη συγκινεί περισσότερο. «Προσωπικά ξεχωρίζω ένα ταπεινό ψαλίδι», μου λέει. «Δεν έχει μεγάλη οικονομική αξία. Ανήκε σε μια μοδίστρα από την Τραπεζούντα. Οταν ξεκίνησαν οι διώξεις, πέρασε απέναντι στη Μαύρη Θάλασσα, στην τότε ΕΣΣΔ. Διέσωσε αυτό το ψαλίδι, γιατί από αυτό βιοποριζόταν. Οταν διώχθηκαν και από εκεί και ήρθαν στην Ελλάδα, πάλι το ψαλίδι πήρε μαζί της».
Μου έρχονται στο μυαλό η ελιά, το αμπέλι και το καράβι του Ελύτη. Αυτά με τα οποία ξαναφτιάχνεις την πατρίδα σου, όταν τη χάνεις. Συγκροτείς ξανά την ταυτότητά σου.
Ρωτάμε την Εφη Μαυροπούλου για τη μουσειολογική προσέγγιση και για την εμπειρία του κάθε επισκέπτη.
«Ηδη από τα σχέδια των αρχιτεκτόνων φαινόταν η ροή που θέλαμε να υπάρχει», αναφέρει. «Το μουσείο συστήνεται στον επισκέπτη με την είσοδό του. Υπάρχει ένας μεγάλος επιδαπέδιος χάρτης, ο οποίος δείχνει όλες τις περιοχές της Μικρασίας που καλύπτουμε: Μικρασιατικός Πόντος, Κεντρική Ανατολία, παράλια της Ιωνίας και Ανατολική Θράκη. Κάναμε ένα πάντρεμα της τεχνολογίας και των κειμηλίων, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να συμμετέχει διαδραστικά στην ιστορία. Πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν υπάρχει αντίστοιχο μουσείο που να βάζει κάτω από την ίδια στέγη όλον τον μικρασιατικό ελληνισμό».
Στη Νέα Ιωνία και τη Νέα Φιλαδέλφεια, όλοι οι δρόμοι θυμίζουν πατρίδες που εγκαταλείφθηκαν αναγκαστικά και βιαίως. Οι δρόμοι φέρουν ονόματα τόπων που άνθρωποι άφησαν εκεί το βιος και τα όνειρά τους. Ολα; Οχι όλα. Κάποια όνειρα τα πήραν μαζί. Στην περιοχή υπάρχει και το Μουσείο Μικρασιατικού Ελληνισμού «Φιλιώ Χαϊδεμένου» με μια εξαιρετική συλλογή μικρασιατικών κειμηλίων που συγκέντρωσε η αείμνηστη Μικρασιάτισσα. Παράλληλα, στη Νέα Ιωνία λειτουργεί το Κέντρο Σπουδής και Ανάδειξης Μικρασιατικού Πολιτισμού. Το Μουσείο Προσφυγικού Πολιτισμού έρχεται να καλύψει και την περιοχή του Μικρασιατικού Πόντου, για να συμπληρώσει με μια σύγχρονη προσέγγιση το παζλ της συλλογικής μνήμης.
«Μπορούμε και θέλουμε να αναπτύξουμε κοινές δράσεις με τα άλλα δύο μουσεία», μας εκμυστηρεύεται η Εφη Μαυροπούλου. «Ειδικά με τα σχολεία. Μας ενδιαφέρουν οι συνέργειες και οι συνεργασίες».
Σκέφτομαι, πράγματι, μια σχολική εκδρομή στο γήπεδο της ΑΕΚ, τα παιδάκια να βλέπουν το υπερσύγχρονο γήπεδο, να παίζουν, να πειράζονται για τις αγαπημένες τους ομάδες και μετά να μαθαίνουν μια ιστορία που σήμερα τη βλέπουν στην τηλεόραση, αλλά και στις ζωές κάποιων συμμαθητών τους που επίσης ξεριζώθηκαν. Να συνδέουν τη μνήμη με το παρόν. Να μαθαίνουν πως η ιστορία των ανθρώπων δεν τελειώνει έτσι απλά.
«Η ιστορία της προσφυγιάς είναι πάντα επίκαιρη. Ο κόσμος συνεχίζει να μετακινείται, να ξεριζώνεται, να αντιμετωπίζει δυσκολίες. Βλέπουμε όμως και μια πλευρά της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας που δεν διδαχτήκαμε επαρκώς».
Οντως τη θυμάμαι αυτή την ιστορία κάπου στο τέλος της σχολικής ύλης. Να την περνάμε στα γρήγορα, με τους εκτοπισμένους να ζουν ακόμα δίπλα μας. Αναρωτιέμαι γιατί. «Ισως και λόγω του πρόσφατου τραύματος» μου εξηγεί η διευθύντρια του Μουσείου. «Ο,τι μάθαμε, το μάθαμε κυρίως από παππούδες και γιαγιάδες, από την προφορική ιστορία, παρά από το σχολείο».
Από το τραύμα στις ιστορίες επιτυχίας
Ο διάλογος παρελθόντος – παρόντος, που προτείνει το Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού προσπαθεί να μετουσιώσει το τραύμα και να ενεργοποιήσει διεργασίες ενσυναίσθησης, προκειμένου ο επισκέπτης να ερμηνεύσει το παρόν. Εστιάζει όμως πολύ και σε ιστορίες επιτυχίας. Σε εκείνους που τα κατάφεραν. Που έστησαν μια νέα ζωή. Κλωστοϋφαντουργία «Πεταλούδα», η οικογένεια Παπαδοπούλου των γνωστών μπισκότων, ο Στέλιος Καζαντζίδης (αυτός και ο Ωνάσης έχουν την τιμητική τους σε ξεχωριστές προθήκες με κέρινα ομοιώματα και προσωπικά αντικείμενα), ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ο Δημήτρης Ψαθάς, ο Νίκος Ξανθόπουλος κ.ά. Αναρωτιέμαι γιατί.
«Δεν θέλουμε ο επισκέπτης φεύγοντας να κρατά μόνο το δράμα της προσφυγιάς. Θα ήταν ανολοκλήρωτη η αφήγηση. Η ιστορία των Μικρασιατών δεν τελειώνει με την προσφυγιά. Το δράμα μετουσιώνεται σε θαύμα. Οι ίδιοι οι ξεριζωμένοι, κατάφεραν, όχι μόνο να σταθούν στα πόδια τους, αλλά πολλοί από αυτούς εδραιώθηκαν και μεγαλούργησαν. Οσοι βέβαια κατάφεραν και επιβίωσαν. Ενα από τα μεγαλύτερα μαθήματα που μας δίνουν, είναι η πίστη στην ίδια τη ζωή» μου εξηγεί η Εφη Μαυροπούλου.
Μπαίνοντας στο μουσείο, σκέφτομαι τι ιστορία θέλει να μου πει ένας χώρος μνήμης που αποτελεί πρωτοβουλία ενός ανθρώπου που τα κατάφερε όπως ο Δημήτρης Μελισσανίδης. Σε μία προθήκη –ούσα ήδη συγκινημένη από τα κειμήλια, αλλά και τις φωτογραφίες των καταυλισμών Ελλήνων προσφύγων (ναι, έμεναν σε camps και εκείνοι)–, πήρα την απάντηση. Δύο φωτογραφίες του παππού του. Στη μία η καλή ζωή, ένας καλοβαλμένος εύπορος κύριος στην πατρίδα του στον Πόντο, στη δεύτερη πρόσφυγας στη Φλώρινα, οδοκαθαριστής, με ρούχα φθαρμένα. Η «δύσκολη» κληρονομιά και το τραύμα. Διαγενεακό και σκληρό για όλους.
♦ Το μουσείο Προσφυγικού Πολιτισμού λειτουργεί Τρίτη με Κυριακή από τις 10 το πρωί μέχρι τις 6 το απόγευμα. Μελλοντικά θα προστεθούν συγκεκριμένες αφηγήσεις για ξεχωριστά κειμήλια, ενώ θα λειτουργούν παράλληλα ξεχωριστές περιοδικές εκθέσεις και εκδηλώσεις. Θα εμπλουτίζεται και θα ανανεώνεται το μουσείο συνεχώς. Μία επίσκεψη μνήμης που αξίζει στης Φιλαδέλφειας τα μέρη.