Τι είναι φασισμός, τι είναι βία;

ΣΤΕΓΗ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ • «Η ΚΑΤΑΡΙΝΑ ΚΑΙ Η ΟΜΟΡΦΙΑ ΝΑ ΣΚΟΤΩΝΕΙΣ ΦΑΣΙΣΤΕΣ»

Τι είναι φασισμός, τι είναι βία;

Ο Πορτογάλος δραματουργός Τιάγκο Ροντρίγκες κάνει θέατρο πολιτικό και προβοκατόρικο. Για δυόμισι ώρες ένιωθα πως βρισκόμουν ρουφηγμένος στη δίνη ενός λόγου που έδινε στην πράξη της εκτέλεσης τις πτυχές μιας ηθικής καταξίωσης και απαξίωσης, υπαρξιακής πλήρωσης ή κένωσης, ακόμα και αισθητικής τελείωσης ή ατέλειας

Του ΓΡΗΓΟΡΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ

Είναι να μη σε αγγίζει μια παράσταση στην καρδιά… Στις τόσες φορές που έχω επισκεφτεί τη Στέγη της Συγγρού για μερικές από τις μεγαλύτερες υπογραφές του κόσμου, δύο είναι οι παραστάσεις που νιώθω πως θα με συνοδεύουν για χρόνια. Η πρώτη ήταν πριν από δέκα χρόνια και αφορούσε μια παράσταση από το Ιράν: Λεγόταν «Μέσα στα σύννεφα», σκηνοθέτης της ήταν ο Αμίρ Κουχεστανί και παρουσίαζε ένα ψιθυριστό πολιτικό θέατρο, ανεβασμένο, όπως μου έμοιαζε, στον έβδομο ουρανό της ποίησης. Η δεύτερη συνέβη μόλις προχθές. Στην παράσταση με τον προβοκατόρικο τίτλο από την Πορτογαλία, με δραματουργό τον Τιάγκο Ροντρίγκες, διευθυντή μεταξύ άλλων του Φεστιβάλ της Αβινιόν. Κι εδώ με το ίδιο πάλι: ένα θέατρο πολιτικό, όπου η πολιτική αποκτά τις διαστάσεις της ηθικής, του υπαρξισμού, ακόμα και της αισθητικής φιλοσοφίας. Και θέατρο ποιητικό συνάμα, με τα στοιχεία της αφαίρεσης, του συμβολισμού και της βαθιάς αίσθησης του ανθρώπινου, μέσα στην ιστορία και εκτός της ιστορίας, στη μικρή και μεγάλη πλεύση του.

Από πού να το πιάσει κανείς… Να ξεκινήσουμε από το πιο πεζό μέρος της εμπειρίας, από την υπόθεση της «Καταρίνα». Στο νότιο μέρος της Πορτογαλίας λοιπόν, με τα σύμβολα του χελιδονιού και του φελλόδεντρου, μια οικογένεια τηρεί απαρέγκλιτα για τρεις γενιές ένα δικό της έθιμο. Είναι μια παράδοση που ξεκίνησε από την προγιαγιά και αφορά την τελετουργική «θυσία» ενός «φασίστα» -δηλαδή κάποιου που παρουσιάζει φαινόμενα εκτροπής από την ανοιχτή δημοκρατική σκέψη- από κάποιο μέλος της οικογένειας. Αυτή η ενιαύσια τελετή που θυμίζει διονυσιακή τελετουργία, καθώς περιλαμβάνει ένα μεγάλο τραπέζωμα της οικογένειας, στοιχεία παρενδυσίας των μελών μα και απώλεια της καθημερινής ταυτότητας ώστε όλοι να φορούνε παρόμοια ρούχα και να ακούνε στο όνομα της πρώτης εκείνης «Καταρίνα», αυτή η τελετή λοιπόν σήμερα αφορά τη μύηση της εκλεκτής κόρης της οικογένειας, με την πρώτη εκτέλεση του δικού της «φασίστα».

Ολα είναι έτοιμα και φέτος – ο φασίστας της χρονιάς έχει απαχθεί και μεταφερθεί ήδη στον «βωμό» και ενθουσιασμένα τα μέλη, αφού πρώτα φάνε και πιούνε, θα παρακολουθήσουν την κόρη να διαβαίνει τη θύρα της ενηλικίωσής της… Οχι πως ήταν δύσκολο να εντοπιστεί το θύμα κι αυτή τη φορά. Η πολιτική σκηνή της χώρας έχει γεμίσει με πολιτικούς που με πρόσχημα την «προστασία» των δικαιωμάτων των πολλών από τον δικαιωματισμό των λίγων, απλώνουν την παρουσία τους σαν τη γάγγραινα.

Μα μίλησα πιο πάνω για «ενθουσιασμένα μέλη». Υπερέβαλα. Η αλήθεια είναι πως ακόμη και μια τέτοια τελετή ακολουθεί κάποτε μοιραία το πεπρωμένο κάθε παράδοσης. Καθώς περνούν τα χρόνια χάνει την επαφή με τις ρίζες, γίνεται σχήμα, δεν πείθει πια και δεν πείθει κυρίως τους νέους, που θεωρούν πως όλα αυτά είναι φολκλόρ κολλήματα των γέρων… Οι νέοι θέλουν να πεισθούν για την ανάγκη της επανάληψης, θέλουν να αγγίξουν οι ίδιοι το σώμα που αποτέλεσε κάποτε τον πρώτο καρπό της θυσίας… Θέλουν να ρωτούν εκεί που θα έπρεπε να βρίσκουν απαντήσεις.

Ετσι και η κόρη. Που νιώθει μέσα της -«μέσα της», ιδού η πρώτη αναπάντητη ερώτηση στους αιώνες, από την «Αντιγόνη» και μετά- πως αυτό που πρόκειται να κάνει δεν είναι σωστό. Πως υπάρχει και κάποιος άλλος τρόπος πιθανόν… Πως η αληθινή διαφορά δεν είναι μεταξύ ζωντανού και νεκρού «φασίστα», αλλά μεταξύ εκείνου που σκότωσε και εκείνου που δεν σκότωσε… Πως οι καιροί έχουν αλλάξει και δεν μπορούμε να κάνουμε τα ίδια πράγματα ούτε να ακουμπάμε παλιές λέξεις σε νέα πράγματα…

Θα πέσουν όλοι πάνω της, όπως καταλαβαίνετε, για να την πείσουν… Καταρίνα-θείοι, Καταρίνα-μανάδες, ακόμα και ο Καταρίνα-αδελφός (τόσο χαρακτηριστικός για μια γενιά που κι αν βρίσκεται εκεί και συμμετέχει, στην ουσία δεν «ανήκει» πουθενά) θα προσπαθήσουν να την πείσουν πως η αδυναμία της δεν είναι ούτε θέμα υπαρξιακό ούτε θέμα αυτόβουλης συνείδησης. Είναι καπρίτσιο. Νεανική αφέλεια. Θράσος. Ελλειψη προοπτικής…

Αν νομίζετε πως πίσω από την οικογενειακή παράδοση κρύβεται κάποια αφελής ομάδα παλαβών τρομοκρατών, είστε γελασμένοι. Στους λόγους τους παρελαύνουν μερικοί από τους στοχαστικότερους διανοητές των καιρών και στα μάτια τους η δημοκρατία είναι σαν τον αμνό που για να προφυλαχτεί δεν θέλει μόνο φράχτες και βοσκούς, αλλά και τσομπανόσκυλα.

Τα επιχειρήματα που ακούγονται λοιπόν και από τις δύο πλευρές είναι αδύνατον να μη σας κλονίσουν. Για δυόμισι ώρες προσωπικά, μα όπως ένιωθα μαζί με όλο το κοινό της Στέγης, βρισκόμουν ρουφηγμένος στη δίνη ενός λόγου που έδινε στην πράξη της εκτέλεσης τις πτυχές μιας ηθικής καταξίωσης και απαξίωσης, υπαρξιακής πλήρωσης ή κένωσης, ακόμα και αισθητικής τελείωσης ή ατέλειας… Εκεί, στη Συγγρού, βρεθήκαμε ξαφνικά στη δίνη μιας συζήτησης που ξεκινά από την εποχή των Σοφιστών και της πρώτης Δημοκρατίας, περνάει από τη Γαλλική Επανάσταση και την Τρομοκρατία και εκρήγνυται στα έργα Γάλλων και Γερμανών διανοητών της μεταπολεμικής εποχής, μέχρι την Αρεντ και τον Τσίζεκ… Αν μάλιστα η ταπεινή μου διάνοια αναζητούσε κάποιο αποκούμπι στην τρικυμία, θα αναζητούσε τον Ντοστογιέφσκι και τον Σαρτρ.

Το παλιό δίλημμα της Αριστεράς μπροστά στο σταυροδρόμι που τη φέρνει άλλοτε στον ένοπλο αγώνα και άλλοτε στην προγραμματική αποφυγή της βίας, έχει ανοιχτεί ξανά μπροστά μας. Πριν βγάλει δόντια όμως, έχει αποκτήσει στόμα και μιλάει. Εχει σώμα και πάσχει. Κάπου διάβασα μια συνέντευξη του σκηνοθέτη πως με την ομάδα του ζήτησε η παράσταση να προκαλεί «αναστάτωση» στον καθένα. Αν αυτό ήταν η πρόθεση, το κατάφεραν χωρίς αμφιβολία! Δεν υπάρχει θεατής που δεν θα ταυτιστεί με κάποια από τις απόψεις, και μάλιστα -ό,τι πιο πολιτικό- με ένα μόνο μέρος τους. Εδώ βρίσκεται επομένως η μοναδική δύναμη της «Καταρίνα». Ακολουθεί μια παλιά και γνώριμη αρχή θεάτρου, έστω και πίσω από μπόλικη επική αποστασιοποίηση και άφθονη διαλεκτική ρητορική: Κάθε πρόσωπο σε αυτό το θέατρο δεν φέρει απλώς αλλά πιστεύει τις αρχές του. Είναι το ίδιο ένας ολόκληρος κόσμος οργανωμένης σκέψης. Κι εμείς οφείλουμε να βρούμε πίσω από την πειθώ του τα καλά κρυμμένα κενά, τις ρωγμές, τις καλυμμένες αντιφάσεις του.

Ωστε να μπούμε τελικά στο μεγάλο ερώτημα: «Τι θα έκανα εγώ στη θέση τους;…». Η κόρη-Καταρίνα πάντως -και θέλω να πιστεύω μέσω αυτής η ομάδα του Ροντρίγκεζ- καταλήγει στο εξής: «Δεν θα σκοτώσω! Δεν θέλω να σκοτώσω!». Τόσο απλό, τόσο μικρό και τόσο μεγάλο. Κλείνει μέσα του μια απόφαση που ζητά να αλλάξει τον κόσμο από μέσα προς τα έξω.

Εχει δίκιο όμως; Ο πάντα σιωπηλός πολιτικός που προοριζόταν για θύμα της τελετής όπως είπαμε, όταν απελευθερωθεί στο τέλος -με ειρωνικό μάλιστα τρόπο αφού η κόρη θυσιάζεται για χάρη του- θα αρχίσει έναν ποταμό πολιτικολογίας, που ξεκινά σαν ρυάκι συμφιλίωσης για να μετατραπεί σε χείμαρρο μισαλλοδοξίας, λαϊκισμού και νοσηρότητας…

Αν πιστεύαμε πως η παράσταση θα μας χάριζε μαζί με την ηθική ανακούφιση την πολιτική λύση, ήμασταν και πάλι γελασμένοι. Δεν φαντάζομαι να υπήρξε παρέα που να είδε την «Καταρίνα» και να μη συνέχισε μετά το τέλος της την ατέρμονη και εντονότατη συζήτηση. Ιδού το τέλειο παράδειγμα θεάτρου που ανοίγεται στην πόλη, δείχνοντας στους θεατές του τους πόλους μιας διαλεκτικής που δεν μπορούσαν να διακρίνουν έως τώρα. Τιμή στους αφηγητές της, στους ερμηνευτές της παράστασης: Isabel Abreu, Romeu Costa, António Fonseca, Beatriz Maia, Marco Mendonça, António Parra, Carolina Passos Sousa, Rui M. Silva.

Θέατρο πολιτικό που αφήνει το θέατρο πίσω του για να μιλήσει. Και όπου τα διλήμματα των προσώπων του γίνονται πια κοινά διλήμματα.