Οχι, ο τίτλος του άρθρου μου δεν αναφέρεται σε μοιραία ηρωίδα φιλμ νουάρ. Αναφέρεται στην πιστή ή… άπιστη μεταφορά ενός βιβλίου στον κινηματογράφο. Λατρεύω τη λογοτεχνία κάθε είδους και υπήρξε πάντα πηγή έμπνευσης στις ταινίες μου. Εξάλλου η πλειονότητα των ταινιών, διαχρονικά και διεθνώς, έχει βασιστεί άμεσα ή έμμεσα σε λογοτεχνικές πηγές.
Ομως υπάρχουν κι εκείνοι που σε κάθε διασκευή θεωρούν ότι πρέπει να πάρουν θέση, όταν μάλιστα δίνει την αφορμή μια ταινία. Ηταν πιστή στο βιβλίο ή όχι; Και τελικά, το βιβλίο ή η ταινία είναι καλύτερο;
Ας ξεκινήσουμε από το πρώτο ερώτημα. Καθένας που βλέπει στον κινηματογράφο τη μεταφορά ενός βιβλίου που αγάπησε, οφείλει να έχει υπόψη του τα εξής:
● η μορφή του κινηματογράφου είναι εντελώς διαφορετική από τη μορφή της λογοτεχνίας (π.χ. το στιλ της γραφής χάνεται, οι ψυχολογικές περιγραφές θα αποδοθούν με οπτικά και ηχητικά ευρήματα κ.ά.)
● η ταινία δεν είναι αναγκαστικά το βιβλίο όπως το εμπνεύστηκε ο συγγραφέας του, ούτε όπως το φαντασίωσε ο αναγνώστης του. Συνήθως είναι η άποψη ενός ενδιάμεσου δημιουργού, του σκηνοθέτη-σεναριογράφου, για το βιβλίο.Με αυτά τα δεδομένα, η πιστότητα μιας διασκευής μοιάζει ανέφικτη. Αλλά ακόμα κι αν ήταν εφικτή, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι θα έδινε κάτι περισσότερο από ένα καλό «κλασικό εικονογραφημένο». Κατά συνέπεια, συγγραφέας, σκηνοθέτης και αναγνώστης πρέπει να καταλάβουν ότι βιβλίο και ταινία ακολουθούν μια παράλληλη πορεία και όχι αναγκαστικά έναν κοινό δρόμο – και ότι αυτό είναι για το καλό όλων, ακόμα κι αν νιώθει κάποιος προδομένος.
Κι ερχόμαστε στο δεύτερο ερώτημα. Αν και διαφορετικά από τη φύση τους, ποιο από τα δύο είναι σε κάθε περίπτωση καλύτερο – το βιβλίο ή η ταινία; Εδώ το βασικό κριτήριο θα πρέπει να είναι απλά αν η ταινία στέκεται στο ύψος της καλλιτεχνικής αξίας του βιβλίου – ανεξάρτητα από το πόσο πιστή μένει σ’ αυτό.
Είναι γνωστό ότι οι περισσότερες ταινίες του Στάνλεϊ Κιούμπρικ βασίστηκαν σε βιβλία. Και ότι πολλά από αυτά «πρόδωσε», κάνοντας έξαλλους τους συγγραφείς τους. Να θυμηθούμε μόνο τον Αντονι Μπέρτζες («Το κουρδιστό πορτοκάλι») και τον Στέφεν Κινγκ («Η λάμψη»). Κι όμως, πρόκειται για δύο διαφορετικές απόψεις πάνω στο ίδιο θέμα, και η καθεμιά αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού της. Ετσι, το βιβλίο σε σπρώχνει να δεις την ταινία και η ταινία να διαβάσεις το βιβλίο.
Προσωπικά, ευτύχησα στη συνεργασία μου με τους συγγραφείς που διασκεύασα έργα τους για το σινεμά ή την τηλεόραση. Είναι βέβαια και θέμα «αδελφών ψυχών». Αλλά με τον Βασίλη Βασιλικό ήταν η αρχή μιας σχέσης σαράντα χρόνων. «Να προδώσεις το βιβλίο, να το κάνεις δικό σου! Μόνο έτσι θα το κάνεις καλό!», μου έλεγε. Μοναδικός – συγγραφέας, φίλος, συνεργάτης και άνθρωπος…
*Σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA, MA New York College, Athens, University of Greenwich, UK
