Τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή από την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς μέχρι την ανθρωπιστική κρίση που προκάλεσε η στρατιωτική επέμβαση του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας ασκώντας το δικαίωμά του στην αυτοάμυνα ανέδειξαν, μεταξύ άλλων, την προβληματική και απολύτως ανεπαρκή παρουσία της Ευρωπαϊκής Ενωσης αλλά και την κακοφωνία της στάσης των κρατών-μελών της. Σε πολιτικό επίπεδο στην Ενωση έχει υπάρξει από τη δεκαετία του 1980 ένας συμβιβασμός σχετικά με την επίλυση του Μεσανατολικού, ο οποίος περιλαμβάνει ως κεντρική θέση μια πολιτική διαδικασία με βάση τη λύση των δύο ανεξάρτητων κρατών, του Ισραήλ και του παλαιστινιακού κράτους.
Τη θέση αυτή επανέλαβε μόλις προσφάτως, στις 19 Νοεμβρίου, και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν κατά την αποστολή ανθρωπιστικής βοήθειας στη Γάζα. Τη θέση αυτή «παρέλειψε» να επαναλάβει κατά την επίσκεψή της στο Ισραήλ (13/10), μόνο λίγες ημέρες μετά την επίθεση της Χαμάς (7/10), αποφεύγοντας να αναφερθεί ακόμη και στην ανάγκη σεβασμού του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου σε οποιαδήποτε ενδεχόμενη αντίδραση του Ισραήλ. Η πολιτική αυτή ασάφεια αποκαταστάθηκε από τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Οκτωβρίου (26-27), παρότι η συζήτηση ανέδειξε τη διαφωνία μεταξύ των 27 αν θα έπρεπε να ζητήσουν άμεσα την επίτευξη σύντομης «ανθρωπιστικής παύσης» ή «κατάπαυση πυρός», όπως πρότεινε η Ισπανία.
Το ευρωπαϊκό χάος (imbroglio) Ευρωπαϊκής Ενωσης και κρατών-μελών αποτυπώθηκε στις 28 Οκτωβρίου στην ψηφοφορία της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ για μια «ανθρωπιστική εκεχειρία», στην οποία οχτώ κράτη-μέλη της Ε.Ε. ψήφισαν θετικά, τέσσερα αρνητικά και δεκαπέντε (π.χ. Γερμανία, Ολλανδία, Ελλάδα) απείχαν.
Απέναντι σε αυτό το ευρωπαϊκό χάος και συνεπώς την πολιτική ανυπαρξία της Ευρωπαϊκής Ενωσης αναπτύσσονται διάφορες απόψεις και πολιτικές στάσεις. Βουλευτής της Ν.Δ. δηλώνει σε τηλεοπτική συνέντευξη: «Αισθάνομαι ντροπή για τη στάση της Ευρωπαϊκής Ενώσεως. Οχι των κρατών-μελών. Είναι ανύπαρκτη». Πανεπιστημιακός διερωτάται: «Τελικά, «είναι ο βασιλιάς γυμνός;» Αποδεικνύεται για ακόμα μία φορά η ανυπαρξία της Ε.Ε. στο διεθνές στερέωμα;», για να διαπιστώσει ότι «η απάντηση είναι συνάρτηση των προσδοκιών που τρέφουμε για την Ε.Ε. ως διεθνή δρώντα». Αυτές οι απόψεις εμφανίζουν την Ευρωπαϊκή Ενωση ωσάν να έχει δυνατότητες αυτοτελούς παρέμβασης, τις οποίες για κάποιους λόγους δεν αναπτύσσει. Είναι όμως έτσι;
Η πραγματικότητα αποδίδεται με τρόπο γλαφυρό από την αρχαϊκή φράση «ουκ αν λάβοις παρά του μη έχοντος». Με άλλα λόγια, η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν μπορεί να δράσει αυτοτελώς διότι δεν διαθέτει τη σχετική αρμοδιότητα, την οποία πολύ απλά τα κράτη-μέλη δεν επιθυμούν να της εκχωρήσουν. Και όταν τέτοια αρμοδιότητα υφίσταται (κυρώσεις), η άσκησή της τίθεται υπό την ομηρία της βούλησης των κρατών-μελών (ομοφωνία), δίνοντας έτσι τη δυνατότητα λ.χ. σε φιλορωσικά καθεστώτα (Ουγγαρία) να εκβιάζουν ή και να εμποδίζουν τη λήψη σχετικών αποφάσεων (Ουκρανία). Συνεπώς γιατί ντρέπεται ο βουλευτής, ενώ ταυτοχρόνως «αθωώνει» τα κράτη-μέλη; Πώς είναι δυνατόν η διεθνής δράση της Ενωσης να είναι ζήτημα υποκειμενικής οπτικής θέασης του ζητήματος;
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν με την άμεση επίσκεψή της στο Ισραήλ, παρότι δεν είχε την τυπική αρμοδιότητα, προτίμησε να συμπεριφερθεί ως Γερμανίδα και όχι ως πρόεδρος της Επιτροπής υπονομεύοντας την πολιτική πρωτοβουλία που η ίδια ανέλαβε. Το περιστατικό αυτό επαναφέρει το ζήτημα του τρόπου ανάδειξης του/της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τη σημασία της εκλογής του/της με τη διαδικασία του «κορυφαίου υποψήφιου» (Spitzenkandidaten), όπως επί Γιούνκερ (2014-2019), ζήτημα για το οποίο έχουν ήδη συμφωνήσει σχεδόν στο σύνολό τους οι πολιτικές ομάδες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εν όψει των ευρωεκλογών του 2024.
Παράλληλα διανύουμε μια περίοδο όπου τα αδιέξοδα της λειτουργίας της Ενωσης -ιδιαίτερα στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής και της άμυνας- έχουν αναδειχτεί με ένταση και κατατίθενται σχετικές προτάσεις αναθεώρησης των Συνθηκών (όπως αυτή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου). Η συζήτηση αυτή αποτελεί περιεχόμενο ενός ευρύτερου προβληματισμού σχετικά με την «ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία» και την «ευρωπαϊκή κυριαρχία», την οποία εισήγαγε εδώ και χρόνια ο πρόεδρος Μακρόν. Βασική πτυχή της είναι, μεταξύ άλλων, η πρόταση για εφαρμογή του κανόνα της ειδικής πλειοψηφίας στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής. Δηλαδή, με άλλα λόγια, να δοθεί η δυνατότητα στην Ενωση να αποφασίζει και να αναλαμβάνει δράση, αλλάζοντας ριζικά τον τρόπο διαπραγμάτευσης και σύμπτυξης συμμαχιών. Οι αποφάσεις θα συνεχίσουν να είναι συναινετικές, κατά την πρακτική του Συμβουλίου, αλλά η συναίνεση θα διαμορφώνεται με φόντο την πλειοψηφία.
Η ελληνική κυβέρνηση αλλά και σύσσωμη η αντιπολίτευση διαφωνούν. Τότε για ποια ενωμένη Ευρώπη μιλούν; Αυτή για την οποία ο βουλευτής ντρέπεται;
*Καθηγητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο
**Αναπληρωτής καθηγητής, Κολέγιο Birkbeck, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου
