Όταν ο Σεργκέι Κονένκοφ τοποθετούσε την πλάκα, το 1918, με τη φτερωτή φιγούρα της επαναστατικής Νίκης στον πύργο του Κρεμλίνου, μια φιγούρα που θύμιζε εικόνισμα, μια γυναίκα τον πλησίασε και ρώτησε «Έ, πάτερ, τι εικόνισμα είναι αυτό, ποιος άγιος;» Αυτός απάντησε «Η Επανάσταση» και αυτή αποκρίθηκε «Πρώτη φορά τον ακούω αυτόν τον άγιο». Το αν η ηλικιωμένη γυναίκα ήταν σαρκαστική ή πραγματικά μπερδεμένη είναι αδιάφορο, το γεγονός πώς η νέα εικονογραφία θύμιζε κάτι το ιερό, ήταν αδιαμφισβήτητο.
– Mark D. Steinberg, Η Ρωσική Ουτοπία.
Ο θρίαμβος του προλεταριάτου και της εργασίας είναι μια φυσική συνέπεια του θριάμβου του απρόσωπου κεφαλαίου, κάτι πολύ φυσικό για τους σοσιαλδημοκράτες. Ηγείται του θριάμβου του κοσμοπολιτισμού, διότι «το προλεταριάτο δεν έχει πατρίδα». Ένα φύλλο βελανιδιάς που έχει αποκοπεί από το πατρικό κλαδί, ασταθές, δεν συνδέεται με τίποτα, δεν εκτιμά τίποτα. Αυτός είναι ο πολιτισμικός τύπος ανθρώπου που μας επιβάλει αυτός ο θρίαμβος.
– Ξένια Μιλοράντοβιτς, «Η Μαύρη Κριτική» στο Η Πολιτική Γεωγραφία της Οκτωβριανής Επανάστασης, εκ. Futura, 2022.
Φέτος, όπως και κάθε χρόνο, από το τέλος Οκτωβρίου μέχρι τις αρχές Νοέμβρη γράφονται δεκάδες κείμενα για την κληρονομιά και το νόημα της Οκτωβριανής Επανάστασης. Δεκάδες κείμενα που προσπαθούν να απαντήσουν τι ήταν και τι είναι η Οκτωβριανή Επανάσταση. Και όλα αυτά τα κείμενα, στις διαφωνίες και τις αμφιβολίες τους, αναγνωρίζουν ίσως ενστικτωδώς πως το γεγονός αυτό εξακολουθεί να ρίχνει βαριά τη σκιά του σήμερα, 105 χρόνια μετά.
Σίγουρα οι επιπτώσεις της είναι ακόμα αισθητές. Η πορεία της ΕΣΣΔ τον 20ο αιώνα, η οργανική μα και αντιφατική σχέση της με το διεθνές εργατικό κίνημα, η σχέση της με την τέχνη και τον μοντερνισμό, το χάος του μετα-σοβιετικού κόσμου, οι πολεμικές συγκρούσεις, οι – παντελώς εσφαλμένες – αφηγήσεις περί τέλους της ιστορίας, όλα αυτά μπορούν να θεωρηθούν πως έχουν τρόπον τινά την αφετηρία τους, την ιδρυτική τους πράξη στην Οκτωβριανή Επανάσταση. Οι άνθρωποι που βίωσαν την ΕΣΣΔ, εξακολουθούν να ζουν σε όλο τον κόσμο, να τη θυμούνται με αποστροφή ή νοσταλγία (ή πολλές φορές, και με τα δύο συναισθήματα ταυτόχρονα).
Στην pop κουλτούρα, ειδικά την Αμερικανική πολύ περισσότερο από τη Ρωσική, η ΕΣΣΔ ανακαλείται και νεκρανασταίνεται πολλές φορές με έναν μανδύα εχθρού που τον αναπολούμε, σε μια εποχή που πλέον ο κόσμος μας μοιάζει πολύ μπερδεμένος για να εξαγάγουμε ασφαλή πολιτικά συμπεράσματα. Στις ψηφιακές κουλτούρες και υποκουλτούρες υπάρχει μια ολόκληρη «σκηνή» με σελίδες και ομάδες στα social media που εξερευνούν και συλλέγουν υλικό από τον υπαρκτό σοσιαλισμό. Με διάφορους τρόπους η Οκτωβριανή Επανάσταση και ό,τι γέννησε, υπάρχουν ακόμα, σαν ένα άστρο που πέθανε και διασκόρπισε τα συστατικά του υλικά στον υπόλοιπο κόσμο.
Δεν είναι δυνατόν νομίζω να κρίνουμε τις προθέσεις όλων όσων εμπλέκονται σε όσα αναφέρθηκαν. Αφού λαμβάνουν χώρα είναι κομμάτια της ιστορίας μας. Όμως αυτό που χάνεται μέσα σε όλα αυτά είναι μια πιο σφαιρική εικόνα της Οκτωβριανής Επανάστασης. Το γεγονός πως η Επανάσταση έριξε τη σκιά της τόσο βαριά σε ό,τι την ακολούθησε, οδήγησε στη μελέτη της υπό το πρίσμα των αποτελεσμάτων της. Αυτό φυσικά είναι σωστό, η Ιστορία μπορεί να μελετηθεί κατ’ αυτό τον τρόπο, αλλά ποτέ δεν είναι μόνο αυτό. Αφενός η Οκτωβριανή επανάσταση σπάνια εξετάζεται ως ένα μακροϊστορικό φαινόμενο, ένα φαινόμενο το οποίο ξεκίνησε αρκετά πριν το 1917 και συνέχισε να ταλανίζει την ΕΣΣΔ ακόμα και μετά το 1950, αφετέρου ποτέ δεν δίνεται προσοχή στην ίδια την εποχή γύρω από το 1917, στο τι έλεγαν οι κοινωνικές ομάδες και κυρίως οι πολιτικές δυνάμεις που τις εκπροσωπούσαν. Η έμφαση στις ενδοαριστερές έριδες και η τελική μπολσεβίκικη επιτυχία έστρεψε το βλέμμα μακριά από κάτι εξίσου σημαντικό: τι έλεγε το Κέντρο; η Δεξιά, η άκρα Δεξιά, η λοιπή Αριστερά στην εποχή της κρίσης της Ρωσικής Αυτοκρατορίας που οδήγησε στην Επανάσταση; Πώς ήταν διαμορφωμένο το πολιτικό σκηνικό και ποιες θέσεις είχαν ακριβώς ως προς τους θεσμούς και το κράτος οι πολιτικές δυνάμεις; Αυτό το κενό καλύπτει ίσως η Πολιτική Γεωγραφία της Οκτωβριανής Επανάστασης (εκ. Futura), με κείμενα από όλο το πολιτικό φάσμα της Ρωσικής κοινωνίας, μεταξύ 1915 και 1925, κείμενα τα οποία μεταφράζονται πρώτη φορά από τα αρχεία της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
Μιλώντας πιο προσωπικά, μπορώ να πω πως μια τέτοια προσέγγιση, φυσικά, προϋποθέτει και επιβάλλει την ελαχιστοποίηση των προσωπικών πολιτικών προτιμήσεων κατά την ανθολόγηση, γνωρίζοντας όμως ότι ποτέ δεν είναι δυνατόν ούτε ίσως και θεμιτό να αποκλειστεί πλήρως η προσωπική ματιά του μεταφραστή και επιμελητή. Σίγουρα επίσης μπορούν να εγερθούν πολλές ιστορικές και μεθοδολογικές ενστάσεις, διαφωνίες, κάτι τέτοιο είναι θεμιτό, αναπόφευκτο και παραγωγικό. Πρέπει όμως για να μελετηθεί περαιτέρω το φαινόμενο της Οκτωβριανής Επανάστασης, οι τεράστιες διαφορές του με το σήμερα αλλά και οι όποιες αναλογίες, να έχουμε μια όσο το δυνατόν πιο ευρεία και πρωτοπρόσωπη εικόνα των γεγονότων, όχι μέσα από τα μάτια των νικητών της αλλά συνολικά από ένα ευρύτερο φάσμα.
Η Οκτωβριανή Επανάσταση τροφοδοτεί ακόμα την ιστοριογραφία. Από την έρευνα πηγών, την ιστορία της τέχνης, την πολιτική φιλοσοφία και την ιστορία και θεωρία των δικαιωμάτων, μέχρι μια αναθεωρημένη προσέγγιση για τη σχέση της ουτοπίας και του ιδεαλισμού με τον πολιτικό ρεαλισμό, η Οκτωβριανή Επανάσταση εξακολουθεί να δημιουργεί ερωτήματα. Ο τόμος της Πολιτικής Γεωγραφίας, εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια να συνδεθεί το επαναστατικό γεγονός με τη μελέτη της πολιτικής στην Ανατολική Ευρώπη, με άλλες πολιτικές παραδόσεις της περιοχής, πέραν της μαρξιστικής όπως ο βιοκοσμισμός, ο πανσλαβισμός, ο ναροντνισμός, ο αντι-δυτικισμός κοκ.
Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν εξαντλείται φυσικά ούτε σε αυτόν τον μικρό τόμο, ούτε στην πλειάδα των αξιόλογων μελετών γύρω από αυτή. Αν κομίζει όμως ένα διαχρονικό δίδαγμα η μελέτη μιας «Πολιτικής Γεωγραφίας» είναι ο εμμενής χαρακτήρας του επαναστατικού αποτελέσματος. Κάτι που γίνεται καλύτερα κατανοητό μέσα από τη μετάφραση και τη μελέτη των κειμένων είναι η απουσία μιας τελεολογίας όπως πολλές φορές ισχυρίζονται οι φανατικοί πολέμιοι των επαναστατικών γεγονότων όπως και κάποιοι υποστηρικτές τους. Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν είχε τίποτα το δεδομένο, καμία δέσμευση ότι θα επικρατήσει η τάδε ή η δείνα πολιτική δύναμη, ούτε ήταν προκαθορισμένο ότι θα καταλήξει στη – μερική τουλάχιστον – εγκατάλειψη των ιδανικών της. Οι επαναστάσεις δεν είναι γραπτό ούτε να νικάνε όταν «ωριμάζουν οι συνθήκες» ούτε να προδίδονται. Τα κείμενα παρουσιάζουν την εγγύτητα των πολιτικών ομάδων, τις διαφορές τους άλλα και τον ριζικό χαρακτήρα που είχαν πολλές φορές οι ελάχιστες θεωρητικές διαφορές όταν αυτές δοκιμάζονταν από επιτακτικά και αβέβαια γεγονότα. Υπό αυτό το πρίσμα πρέπει να κρίνονται και οι πράξεις των συμμετεχόντων στην Επανάσταση, που πολλές φορές σήμερα μας φαντάζουν άστοχες, αμφιβόλου πολιτικού ήθους ή και ανοιχτά λάθος. Η «σκοτεινιά της βιωμένης στιγμής» όπως έλεγε ο Ernst Bloch, η άγνοια που έχουμε για το τι μας συμβαίνει όταν βιώνουμε τον αβέβαιο χαρακτήρα της Ιστορίας και των ριζικών αλλαγών που κατά τα άλλα εμείς οι ίδιες και ίδιοι πυροδοτούμε, είναι μια συνθήκη που ακόμα μας ορίζει. Μόνο η προβολή ενός φωτεινού ονείρου, η επιθυμία της χειραφέτησης, μπορεί εν μέρη να σπάσει αυτή τη σκοτεινιά προς το μέλλον. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η Οκτωβριανή Επανάσταση, η πιο σφαιρική άποψη γύρω απ’ αυτή, μας αφορά ακόμα. H Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν μια από τις πιο πρόσφατες στιγμές που αυτό το όνειρο για ένα καλύτερο μέλλον, από ένα ετερόκλητο πλήθος πολιτικών δυνάμεων, αποπειράθηκε να διαρρήξει το σκοτάδι της Ιστορίας, να πάρει πρακτικό, καταφατικό χαρακτήρα και να αναδιαμορφώσει οικουμενικά τον κόσμο. Η μερική αποτυχία του εγχειρήματος δεν αναιρεί το μάθημα: πρέπει να βρεθεί ο τρόπος που αρμόζει στο σήμερα να ξαναπροσπαθήσουμε να φτιάξουμε έναν κόσμο με περισσότερη αξιοπρέπεια και χωρίς εκμετάλλευση.
*Ο Δημήτρης Μ. Μόσχος είναι ιστορικός και υποψήφιος διδάκτορας πολιτικής θεωρίας. Ασχολείται με την Ιστορία της Ευρωπαϊκής νεοτερικότητας, την ιδέα της ουτοπίας, την αρχιτεκτονική και την σχέση τους με την ΕΣΣΔ. Η ανθολογία σε δική του μετάφραση «Η Πολιτική Γεωγραφία της Οκτωβριανής Επανάστασης, 10 εισαγωγικά κείμενα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Futura.
