Ο ζωγράφος που έκανε αγιογραφία την Παρισινή Κομμούνα

Αγιος και επαναστάτης της ελληνικής εικαστικής σκηνής, μια σχεδόν ασκητική μορφή, με τη δύναμη του πνεύματος αλλά και τη συγκρουσιακή προοπτική, σαν τους μαχητές με τα χρυσά φωτοστέφανα που απεικόνισε στα μνημειακά έργα του, ο Στέλιος Φαϊτάκης δεν μένει πια εδώ. Εφυγε νωρίς από τη ζωή, σε ηλικία 47 ετών.

Ξεκίνησε ως καλλιτέχνης γκραφίτι, έκανε την έκπληξη με τη μεγάλη τοιχογραφία «Ο Σωκράτης πίνει το κώνειο» το 2007 στην Μπιενάλε της Αθήνας, την ίδια χρονιά που κλήθηκε να μεταμορφώσει το Polis Theatre, με γκραφίτι και τοιχογραφίες εμπνευσμένα από τα τραγούδια του Θανάση Παπακωνσταντίνου ενόψει τότε της συνεργασίας του με τον Διονύση Σαββόπουλο.

Αργότερα ανοίχτηκε διεθνώς με τη συμμετοχή του στην Μπιενάλε Βενετίας το 2011 στο περίπτερο της Δανίας σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου. Την ίδια χρονιά ήταν ο πρώτος Ελληνας δημιουργός γκραφίτι που προσκλήθηκε να συμμετάσχει στο «Wynwood Walls» στο Μαϊάμι, το μεγάλο πρότζεκτ που είχε ξεκινήσει ο Tony Goldman για την ανάπλαση όλου του Μαϊάμι Μπιτς.

Η ανανεωτική ορμή του στον τρόπο που χειρίστηκε με σύγχρονο εικαστικό λεξιλόγιο την παράδοση της αγιογραφίας και τη θρησκευτική τέχνη συμπαρέσυρε κοινό και ειδικούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ενας καλλιτέχνης με ρίζες στη βυζαντινή τέχνη και στον Κόντογλου, με διάθεση να ερευνά, να ανακαλύπτει και να χρησιμοποιεί μια καλλιτεχνική βεντάλια που πηγάζει από διαφορετικές παραδόσεις, όπως η μεξικανική μνημειακή ζωγραφική αλλά και η τέχνη του Ντιέγκο Ριβέρα, του Θιβέτ, της Ιαπωνίας, η Σχολή της Φλάνδρας, αλλά και η street art.

Ενας δημιουργός αιρετικός, ανατρεπτικός, με κριτική ματιά, βαθιά ανθρωποκεντρικός: στις συνθέσεις του απεικόνισε συγκρούσεις διαδηλωτών με την αστυνομία στους αθηναϊκούς δρόμους, Παλαιστίνιους μαχητές, μετανάστες που χάνουν τη ζωή τους στο Αιγαίο, πρόσωπα της Ιστορίας, γεγονότα όπως η Παρισινή Κομμούνα, μορφές του ρεμπέτικου κ.ά., συνδέοντας το χθες με το σήμερα. Εκτός από τη ζωγραφική, ασχολήθηκε συστηματικά με τις πολεμικές τέχνες και είχε γνώσεις οστεοπαθητικής, τσι γκονγκ και λοιπών στοιχείων παραδοσιακής κινεζικής ιατρικής.

Ο Στέλιος Φαϊτάκης γεννήθηκε το 1976 στην Αθήνα και σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, με καθηγήτρια τη Ρένα Παπασπύρου στο Γ΄ εργαστήριο ζωγραφικής. Στη σχολή επίσης παρακολούθησε μαθήματα αγιογραφίας. Δύο μήνες αφότου αποφοίτησε το 2003, η εταιρεία «ΕΛΑΪΣ» του ανέθεσε μια παραγγελία που μετέτρεψε το εργοστάσιό της σε τοπόσημο: ο Φαϊτάκης σχεδίασε και υλοποίησε με πρώην συμφοιτητές του τη μνημειακή τοιχογραφία που περιβάλλει τη γνωστή εταιρεία στην οδό Πειραιώς.

Σκηνές από τη μυθολογία, την αγροτική ζωή και τη βιομηχανική παραγωγή με πρωταγωνιστή τον καρπό της ελιάς, έντυσαν το εργοστάσιο χαρίζοντάς μας ένα έργο πνοής. Εργα του έχουν παρουσιαστεί σε πληθώρα ατομικών και ομαδικών εκθέσεων στην Ελλάδα και το εξωτερικό, μεταξύ άλλων: 1η Μπιενάλε της Ρίγας «RIBOCA» (2018), «Αντίδωρον» του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην «Documenta 14», Κάσελ (2017), «Δικαίωμα στο μέλλον», Μουσείο Τέχνης του 20ού και 21ου αιώνα, Αγία Πετρούπολη (2017), «Τέμπλον», Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης (2017), «Κοινοί ιεροί τόποι», Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (2017) «Shit and Die», Palazzo Cavour, Τορίνο (2014), 1η Μπιενάλε του Κιέβου (2012), «Art in the Street», MoCa, Λος Αντζελες (2011).

Από τις κορυφαίες στιγμές του, όταν το 2016 συμμετείχε στο «Lasco Project #6» σε επιμέλεια Hugo Vitrani με ανάθεση μόνιμης τοιχογραφίας στο κτίριο του Palais de Tokyo στο Παρίσι. Ο τίτλος της τοιχογραφίας «Ελεγεία του Μαΐου» έχει αφετηρία τον Μάη του ’68, αναφέρεται στις αναταραχές στην παρισινή πρωτεύουσα, ενώ αγκαλιάζει διαχρονικά όλους τους οραματιστές, τους ανυπότακτους, οι οποίοι αγωνίζονται ενάντια σε παγιωμένες αντιλήψεις και πρακτικές, όπως έγραφαν εγκωμιαστικά τα ξένα ΜΜΕ. Τότε ο Φαϊτάκης είχε προσελκύσει και την προσοχή των Νew York Times, που περιέγραφαν τη δουλειά του ως μείγμα των ζωγράφων της Βαϊμάρης και των τοιχογραφιών του Ντιέγκο Ριβέρα, όμως με πολύ σύγχρονη θεματολογία και αναφορές σε κοινωνικές αναταραχές και ανισότητες.

«Η “Ελεγεία του Μαΐου” είναι σύνθεση από γνωστές εικόνες της βυζαντινής εικονογραφίας με τη Σταύρωση και τον Μυστικό Δείπνο, όμως όλα εκτρέπονται», δήλωνε ο ίδιος στην αμερικανική εφημερίδα.

«Μεγαλώσαμε βλέποντας την ορθόδοξη εικονογραφία στις εκκλησίες και μας είναι πολύ οικεία. Αλλά μου πήρε πολλά χρόνια για να την εκτιμήσω πλήρως, να καταλάβω το βάθος και τη δύναμη αυτής της παράδοσης. Τώρα όσες φορές και να επισκεφτώ το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα ή τη συλλογή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά στην Κρήτη, μένω πάντα έκπληκτος. Μου αρέσει η ιδέα πως μιλάω μια εικαστική γλώσσα που έχει βαθιές ρίζες. Οι ντόπιοι το καταλαβαίνουν αυτό και οι θεατές στο εξωτερικό το βρίσκουν εξίσου ενδιαφέρον.

»Είναι μια μορφή θρησκευτικής τέχνης και τη χρησιμοποιώ ακριβώς γι’ αυτό που είναι. Ανεξάρτητα από το θέμα, είτε είναι απλό ή ρηχό, το χρυσό φόντο πάντοτε θυμίζει στον θεατή ότι υπάρχει ένα άλλο, υψηλότερο επίπεδο ύπαρξης, παρά την απόσταση που ίσως έχουμε πάρει από αυτό εξαιτίας του καθημερινού αγώνα για επιβίωση. Αυτό είναι ένα από τα βασικά στοιχεία της δουλειάς μου».

Ο Στέλιος Φαϊτάκης επιδίωκε να δώσει στον θεατή μια ευκαιρία «να αποδράσει από τον ορθολογισμό που επιβάλλει η εποχή της υψηλής τεχνολογίας και της μηχανοποίησης των ανθρώπινων σχέσεων, να βρεθεί σε τόπους που βρίσκονται πέρα από τον χρόνο, να θέσει εκείνα τα ερωτήματα που θα διευρύνουν την αντίληψή του και να βελτιώσει τη σχέση του με τον κόσμο που τον περιβάλλει», όπως έλεγε στη «Lifo» το 2017.

«Η δυτική σκέψη, τείνοντας όλο και περισσότερο προς μια μηχανιστική αντίληψη του κόσμου και του ίδιου του ανθρώπου, έχει συστηματικά απορρίψει έννοιες όπως “μαγεία” και “μυσταγωγία” υποβαθμίζοντας τη σημασία τους. Η δουλειά μου είναι εδώ για να συνεισφέρει στο να επανέλθουν εκεί όπου αισθάνομαι πως τους αξίζει να βρίσκονται, ειδικά όταν εμπλέκεται η τέχνη: στην κορυφή των φιλοφρονήσεων».