Η Κατερίνα Λούβαρη Φασόη εμπνεύστηκε από την πραγματική ιστορία της Δήμητρας από τη Λέσβο και έγραψε το πρωτότυπο έργο «Το ρόδο είναι ρόδο», μία παράσταση πάνω στη διαφορετικότητα, τον ρατσισμό, τις εξουσιαστικές μορφές κυριαρχίας, την πατριαρχία, τα όρια της κοινωνικής ανοχής/συνοχής αλλά και την έννοια του θύματος και του θύτη: τελικά, πόσο δυσθεώρητα είναι τα όρια ανάμεσά τους;
Ο Παντελής Δεντάκης ανέλαβε τη σκηνοθεσία και η παράσταση παρουσιάζεται στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Η «Διονυσία» του έργου είναι ο Χρήστος Στέργιογλου. Μαζί του, τέσσερα νέα παιδιά με δυνατές υποκριτικές «φωνές» και μια εξίσου δυνατή ιστορία.
Το έργο δεν είναι ακριβής μίμηση της ιστορίας της Δήμητρας, του πλάσματος που ζούσε στη Σκάλα Συκαμιάς, ονόμαζε τον εαυτό της «ρόδο», είχε μόνο βαθιά αγάπη για κάθε αδύναμο πλάσμα, πέρα από φύλα και φυλές και κοινωνικές συμβάσεις, αλλά βλέπεις είχε γεννηθεί άνδρας μα ντυνόταν γυναικεία και αυτό δεν της το συγχώρεσαν – βρήκε τραγικό θάνατο σε αυτοκινητικό δυστύχημα τον Μάιο του 2021.
Για εβδομάδες θεωρούνταν αγνοούμενη, καθώς κανείς δεν την είχε αναζητήσει. Τελικά, πόσο «αγνοούμενοι» μπορεί να είναι οι άνθρωποι που δεν είναι «ίδιοι» για κάποιους; Η συζήτηση με τους Παντελή Δεντάκη και Χρήστο Στέργιογλου έγινε μία ημέρα πριν από τις πρόσφατες εκλογές, αφού είχαμε δει πρόβα. Μα και μετά να γινόταν, τις ίδιες θεματικές θα αναλύαμε. Γιατί αυτό κάνει η Τέχνη: πάντα προηγείται, δίνοντας όχι μαθήματα, αλλά ζωή και φωνή σε όσους την έχουν ανάγκη. Και την έχουμε όλοι.
● Βασιστήκατε σε ένα πραγματικό πρόσωπο, που δεν είναι πλέον στη ζωή – είναι αυτό απάτητο μονοπάτι;
Χρήστος Στέργιογλου: Καταρχάς να πούμε ότι δεν έχουμε μιμηθεί τη ζωή της Δήμητρας – αν και την ξέραμε και προσωπικά είχα εντυπωσιαστεί από την αθωότητα αυτού του πλάσματος. Συνεπώς αυτό δεν είναι απάτητο μονοπάτι, αλλά ανθρώπινο! Πάνω σε αυτό βαδίζουμε, ιδίως εγώ που υποδύομαι τον ρόλο.
Παντελής Δεντάκης: Κι εγώ δεν θεωρώ ότι πάμε σε απάτητα μονοπάτια. Τα έχει μεν διανύσει η Δήμητρα, αλλά και εκατοντάδες χιλιάδες άλλα πλάσματα σαν εκείνη και μαζί τους άλλοι άνθρωποι που έχουν ενδιαφερθεί για το δικαίωμα στη ζωή αυτών των ανθρώπων και είτε το έχουν υπερασπιστεί δίπλα τους, είτε από απόσταση.
● Η παράσταση αναδεικνύει πολλά δίπολα. Ενα από αυτά είναι το ζωή-θάνατος και ως δικαίωμα στην αξιοπρέπεια. Κάτι που και στην πανδημία, στο έγκλημα στα Τέμπη και στο ναυάγιο της Πύλου, δεν το είδαμε να ισχύει. Ταυτόχρονα έχουμε αύξηση γυναικοκτονιών, αύξηση αστέγων και νεκρούς επειδή δεν υπάρχει ή δεν έφτασε ποτέ ασθενοφόρο…
Χ.Σ.: Αν ήταν να πω τρεις λέξεις, θα ήταν αυτές: Παιδιά, τι ζούμε! Ωστόσο, πάντα, όσον με αφορά έστω, θα είμαι στο πλευρό των αδύναμων. Από κει και πέρα δεν ξέρω ποιοι μας δίνουν το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια ή αν πρέπει εμείς να το διεκδικήσουμε. Είναι περίπλοκο ζήτημα. Εχουν γίνει βέβαια βήματα προς την κατεύθυνση της αποδοχής της διαφορετικότητας, ωστόσο είναι ελάχιστα και (με ελάχιστες εξαιρέσεις) οι κυβερνήσεις αρνούνται να θεσμοθετήσουν υπέρ της υιοθεσίας των ομόφυλων ζευγαριών, του γάμου κ.λπ., με τη δικαιολογία ότι «η κοινωνία δεν είναι έτοιμη».
Π.Δ.: Υπάρχει κι ένα ταξικό θέμα. Μια Δήμητρα ή μια Διονυσία από πλούσια αστική οικογένεια θα είχε άλλη πρόσβαση στη ζωή. Το ότι τα περισσότερα τρανς άτομα επιβιώνουν μέσα από τη σεξεργασία είναι κάτι καθαρά ταξικό, όπως και το πώς βλέπουμε και «ακουμπάμε» τη διαφορετικότητα. Το ότι «δεν είναι έτοιμη η κοινωνία» είναι τρομερά οπισθοδρομικό, γιατί λέγοντας «κοινωνία», εννοούμε την πλειοψηφία. Αλλά αυτό δεν μπορεί να σημαίνει ότι αυτά τα άτομα δεν μπορούν να έχουν δικαιώματα επειδή είναι μειοψηφία. Το δικαίωμα είναι δικαίωμα. Ασχέτως αν είναι «έτοιμη η κοινωνία».
● Τη δική σας παράσταση με πόσο ανοικτό μυαλό πρέπει να τη δει κάποιος; Η κοινωνία είναι έτοιμη γι’ αυτήν; Θα μπορούσε να παιχτεί στα σχολεία;
Χ.Σ.: Το θέμα είναι ότι εμείς είμαστε έτοιμοι και το κάναμε… Οσο για τα σχολεία, θεωρώ ότι οι έφηβοι δεν θα είχαν πρόβλημα. Είναι πιο ανοιχτόμυαλοι ακόμα κι από τους δασκάλους και τους γονείς τους. Τώρα το τι είναι επιτρεπτό από τους δασκάλους, είναι άλλο θέμα. Οι έφηβοι, όμως, θα το δουν με την ευαισθησία που απαιτεί το έργο και θα το κατανοήσουν.
Π.Δ.: Το θέατρο είναι ένα ασφαλές περιβάλλον, ιδίως το συγκεκριμένο θέατρο στην Πειραιώς, με τον κόσμο που το αγκαλιάζει και γίνεται κοινωνός. Το κοινό που θα έρθει να δει την παράσταση είναι πολύ έτοιμο. Θα έχει πολύ ενδιαφέρον η παράσταση να παιχτεί σε ένα μη ασφαλές περιβάλλον, π.χ. στη Συκαμιά, που είναι η πιο ακραία επιλογή, ή και γενικότερα να κάνει μια περιοδεία στην περιφέρεια… Οσο για τα σχολεία… νομίζω ότι πολιτειακά είμαστε πάρα πολύ πίσω από την πιθανότητα να δεχτεί κάτι τέτοιο η ηγεσία του υπουργείου Παιδείας – ειδικά η σημερινή.
● Εσείς τι επιδιώκετε με αυτή την παράσταση;
Π.Δ.: Εμένα δεν με αφορά καθόλου ούτε η σούπερ ερμηνεία, ούτε να δείξω κάτι. Δεν είμαστε δάσκαλοι – είμαστε καλλιτέχνες. Και είμαστε και πολιτικά όντα. Το θέατρο, ανεξαρτήτως έργου (από τον Αμλετ μέχρι τη δική μας Διονυσία), είναι μια συνεύρεση που συμμετέχει σε έναν κοινωνικό διάλογο: για τη Δήμητρα, τα ΛΟΑΤΚΙ, τους μετανάστες. Για ό,τι συζητάμε στο σπίτι, στο γραφείο, στον δρόμο. Το θέατρο συνεχίζει αυτόν τον διάλογο. Αυτό είναι το θέατρο για μένα: να συνεχίσουμε αυτόν τον διάλογο.
Χ.Σ.: Προσωπικά ακολουθώ στο θέατρο αυτό το μότο: «Βλέπεις έναν ηθοποιό να δείχνει το φεγγάρι. Τι πρέπει να σκέφτεται ο θεατής; Τι ωραία που μου δείχνει το φεγγάρι ή ας δω το φεγγάρι;». Για μένα στόχος είναι ο θεατής να δει το φεγγάρι. Η ερμηνεία σου ως ηθοποιός πρέπει να είναι τέτοια ώστε να μη χρειάζεται να πείσεις τον θεατή να στρέψει το βλέμμα στο φεγγάρι, αλλά να το κάνει αβίαστα. Και αυτό για έναν ηθοποιό είναι ένα δύσκολο στοίχημα.
Π.Δ.: Φυσικά υπάρχουν και η αυταρέσκεια και ο ναρκισσισμός και επί σκηνής και εκτός αυτής, και αυτό παλεύουμε να νικήσουμε.
Χ.Σ.: Από εκεί ξεκινάνε όλα τα δεινά: από το Εγώ! Και οι κακοποιήσεις και οι βιασμοί και οι δολοφονίες, στο θέατρο και σε όλη την κοινωνία. Σε σκοτώνω γιατί εγώ αποφασίζω ποιος θα πεθάνει… Πάντα ήμουν και θα είμαι με αυτούς που δεν έχουν τίποτα και που κάποιοι δεν τους αφήνουν να χαρούν ούτε καν αυτό το τίποτα που έχουν! Αυτό το λέει ο Λόρκα και το κάνω δικό μου, μέσα μου. Δυστυχώς, ο φασισμός μεγαλώνει και, δυστυχώς, υπάρχουν άνθρωποι που δεν το καταλαβαίνουν και συμμετέχουν σε αυτό. Αρχίζω να ανησυχώ πραγματικά…
● Εχουμε σχεδόν όλοι ευθύνη γι’ αυτό, όχι; Κι εμείς στα ΜΜΕ φυσικά.
Χ.Σ.: Για τα περισσότερα ΜΜΕ, ούτε τα Τέμπη, ούτε το ναυάγιο στην Πύλο έγιναν καν. Οι κυβερνώντες ξέρουν πάρα πολύ καλά να χρησιμοποιούν τα ΜΜΕ και ο κόσμος πιστεύει πολύ σε αυτά – ειδικά στην τηλεόραση. Οσον αφορά εμάς τους καλλιτέχνες, η ευθύνη μας είναι ίδια με την καλλιτεχνική μας υπόσταση.
Π.Δ.: Ο άνθρωπος συνεχίζει να είναι πολιτικό και κοινωνικό ον και αυτό πρέπει να είναι και στη δουλειά του, είτε είναι ηθοποιός, είτε τραπεζικός. Και ο τραπεζικός πρέπει να καταλαβαίνει πότε η τράπεζα ξεζουμίζει τον πολίτη και κάπως να το διαχειρίζεται.
● Στην παράσταση κάνουν κακό στη Διονυσία καθώς, όπως της λένε, «αν δεν είσαι σαν κι εμάς, μας κάνεις ρεζίλι». Αυτό τι είναι; Δικαιολογία; Και τελικά το θύμα είναι μόνο η ίδια και ό,τι αυτή συμβολίζει;
Χ.Σ.: Ατομα όπως η Διονυσία εγώ δεν τα θεωρώ θύματα, τα θεωρώ ήρωες. Μας διδάσκουν πολλά και διεκδικούν ένα δικαίωμα το οποίο είναι προφανές ανθρωπιστικά, αλλά όχι κοινωνικά. Οπότε έχουν επιλέξει μια στάση και, παρόλο που γνωρίζουν ότι δεν είναι αποδεκτοί από την κοινωνία, συνεχίζουν και υποστηρίζουν την επιλογή τους ώς το τέλος με όποιο κόστος, ακόμα και της ζωής τους. Συνεπώς δεν είναι θύματα! Αυτό εγώ το λέω «ήρωα»…
Οσο για το «αν δεν είσαι σαν κι εμάς, μας κάνεις ρεζίλι», είναι μια δικαιολογία για να καλύψουν τη βία τους. Οσοι είναι έτσι έχουν ανάγκη να αισθανθούν ότι προσφέρουν κοινωνικό καλό, απομακρύνοντας από την κοινωνία αυτά τα «μιάσματα». Επειδή έχω κάνει πολλούς τέτοιους ρόλους, όπως του απολυταρχικού και του φασίστα, και έχω μελετήσει την ψυχοσύνθεσή τους, θεωρώ ότι το κακό, ακόμα και τον φόνο, αρχικά τα έχουν δικαιολογήσει στον εαυτό τους.
«Σε σκοτώνω», λένε, «αλλά το κάνω για το καλό σου». Εχω δηλαδή το δικαίωμα… Δεν σκεφτόμαστε ποτέ πώς θα ήταν αν ήμασταν στη θέση των κακοποιημένων, των πνιγμένων, των παραγκωνισμένων. Εμένα οι γονείς μου ήταν σε αυτή τη θέση, ήρθαν πρόσφυγες από τη Μικρασία, στο Διδυμότειχο. Σαφέστατα αντιμετώπισαν πρόβλημα στο πώς θα συνυπάρξουν με τους ντόπιους. Και υπάρχει έντονα και σήμερα αυτή η νοοτροπία για τους «βρομιάρηδες που θα μας πάρουν τις δουλειές». Και δεν ερχόμαστε στη θέση τους, γιατί, αν το κάναμε, θα ήμασταν και καλύτερη κοινωνία.
Π.Δ.: Μόνο συλλογικά θα μπορούσε να επέλθει αλλαγή. Ο ατομικισμός είναι ο εχθρός.
● ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ. Σήμερα 1/7 και αύριο 2/07 στις 21.00 και τη Δευτέρα 3/7 στις 21.30, στην Πειραιώς 260 (Χώρος Ε), στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Πρωταγωνιστούν: Χρήστος Στέργιογλου, Γιάννης Παπαδόπουλος, Θανάσης Κρομλίδης, Βασίλης Ντάρμας, Γιάννης Σέρρης. Κίνηση: Σεσίλ Μικρούτσικου. Κοστούμια: Κική Γραμματικοπούλου. Σκηνικά: Νίκος Δεντάκης, Κατερίνα Μόσχου. Σχεδιασμός φωτισμού – βίντεο – φωτογραφίες: Αποστόλης Κουτσιανικούλης. Μουσική: Νίκος Κυπουργός. Η παράσταση διαρκεί 100 λεπτά. Εισιτήρια: aefestival. gr. viva.gr
