Από πολύ νέος, όταν έβλεπα μια ταινία, το αναλυτικό μου πνεύμα με υποχρέωνε στην ίδια ερώτηση: Τι ήθελε να μου πει; Και σήμερα ακόμα, ως σκηνοθέτης και ως καθηγητής, την ίδια ερώτηση κάνω στον εαυτό μου και στους μαθητές μου λίγο πριν από τη στιγμή της δημιουργίας: Τι θέλω να πω μ’ αυτή την ταινία;
Αυτό το ερώτημα δεν φαίνεται να απασχόλησε ιδιαίτερα τον μεταμοντερνισμό. Αυτοί που τον εισηγήθηκαν στο εξωτερικό ήθελαν βασικά να αμφισβητήσουν τον μοντερνισμό. Μερικές απόψεις τους για την τέχνη είχαν αρχικά ενδιαφέρον, αν και κατέληξαν να εκφράζουν κάτι εντελώς διαφορετικό. Ας δούμε μερικές από αυτές:
-Αμφισβητήθηκε η κυριαρχία του καλλιτέχνη-θεού του μοντερνισμού, με τις αυστηρές θέσεις, τους κανόνες και συχνά την αυταρέσκεια και την αλαζονεία. Ποια η κατάληξη; Η απόρριψη όλων των κανόνων στο όνομα του παντογνώστη θεατή και του αυτοδημιούργητου καλλιτέχνη. Το «δεν σπούδασα σινεμά, πήγα σινεμά» του Ταραντίνο, εξίσου αυτάρεσκο και αλαζονικό, έγινε σλόγκαν μιας μερίδας της νεολαίας που αμφισβητεί την ίδια την ανάγκη της παιδείας.
-Επινοήθηκε κάθε τρόπος ώστε να επιτευχθεί η πρωτοτυπία του έργου τέχνης. Ομως αυτός ο τρόπος κατέληξε σε μια μηχανιστική πολυπλοκότητα, σ’ ένα αμάλγαμα ετερόκλητων ειδών, θεμάτων, στιλ, περιεχομένων και συναισθημάτων, μέσα σε μια γενικότερη παρωδιακή ατμόσφαιρα.
Ο μεταμοντερνισμός στην τέχνη είναι η τέχνη που παρωδεί τον εαυτό της. Βέβαια κάποια αρχικά δείγματα έγραψαν ιστορία. «Ο Πόλεμος των Αστρων» επηρέασε καταλυτικά την επιστημονική φαντασία, η οποία από τον Κιούμπρικ και τον Ταρκόφσκι της προηγούμενης δεκαετίας οδηγήθηκε τελεσίδικα στο mainstream θέαμα, ενώ τo «Pulp Fiction» επισημοποίησε την καθιέρωση του μεταμοντέρνου σινεμά μ’ έναν Χρυσό Φοίνικα στις Κάνες.
-Η κατάργηση των διακρίσεων ανάμεσα σε «μείζονα» ή «ελάσσονα» τέχνη και η επανεκτίμηση της ποπ κουλτούρας ήταν μια άλλη αρχικά ενδιαφέρουσα άποψη. Ομως κι εκεί υπήρξε ισοπέδωση. Γιατί οι νεότεροι εκπρόσωποι των ειδών αυτών, χωρίς να διδαχτούν τίποτα από έναν Κάρπεντερ, π.χ., πήραν πολύ σοβαρά τον εαυτό τους γυρίζοντας εξεζητημένα φιλμ νουάρ και ταινίες τρόμου… διόμισι ωρών (!)
Σε τελευταία ανάλυση, εκείνο που πάνω απ’ όλα έκανε μόδα τον μεταμοντερνισμό, είναι το γεγονός ότι αρνείται να τοποθετηθεί, να ορίσει ένα περιεχόμενο. Ολα είναι ρευστά κι επιτρεπτά. Ο,τι θελήσει και ερμηνεύσει ο καθένας. Το μεταμοντέρνο είναι η λατρεία τού στιλ. Να λες τα πάντα χωρίς να δεσμεύεσαι για τίποτα.
Ο ύστατος καπιταλισμός οικειοποιήθηκε την τρέλα του στιλ, ως πεδίο τεράστιας εκμετάλλευσης στον οπτικοακουστικό χώρο. Ο μεταμοντερνισμός άρχισε από την αρχιτεκτονική, αλλά καθορίζει και την τέχνη, την οικονομία, την πολιτική. Εγινε η θρησκεία της μεταβιομηχανικής εποχής. Το life style της καθημερινής μας ζωής.
-Τι ταινία είναι αυτή, κύριε; ρωτάνε οι μαθητές μου όταν μετά από δυο ώρες ταινία δεν βγάζουν νόημα.
-Post modern!
*Σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA, MA New York College, Athens, University of Greenwich, UK
