Υπάρχει γυναικείο κοινό για τις καλλιτεχνικές εκθέσεις στην Ελλάδα στα μέσα του 19ου αιώνα και ποιο είναι; Σε μια εποχή που η πατριαρχία δεν εκχωρεί το δικαίωμα στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην ενασχόληση των γυναικών με την τέχνη, οι κυρίες με τα μακριά φουστάνια, τα καπέλα και τα ομπρελίνα επισκέπτονται εκθέσεις τέχνης;
Ποιους καλλιτέχνες και κινήματα παρακολουθούν και τι γνώμη σχηματίζουν; Το βλέμμα, η άποψη και ο λόγος τους ομοιάζει με των ανδρών ή διαφέρει και σε ποια σημεία; Πώς προσεγγίζουν και τι σκέφτονται για τα γυμνά των έργων; Το φύλο επηρεάζει τη στάση, το ύφος, τη γραφή τους; Τι γνώμη έχουν απέναντι στις κυρίαρχες αφηγήσεις και αντιλήψεις περί καλλιτεχνικής δημιουργίας;
Σε αυτά και άλλα ερωτήματα απαντά το καινούργιο βιβλίο «Βλέμματα γυναικών στην τέχνη (1850-1900)», από τις εκδόσεις «Νησίδες», της Γλαύκης Γκότση. Η συγγραφέας και ιστορικός Τέχνης για την πρωτογενή της έρευνα στηρίχτηκε σε αρχειακό υλικό, σε δημοσιευμένες πηγές, στη βιβλιογραφία, στον Τύπο, στην αλληλογραφία. «Εστιάζω κυρίως στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα γιατί εκεί βρήκα περισσότερο υλικό. Παλιότερα είχα ασχοληθεί με τις γυναίκες καλλιτέχνιδες του 19ου αι., αλλά δεν είχα ερευνήσει το γυναικείο κοινό της εποχής. Αυτό μας δίνει μια καινούργια πλευρά για τη σχέση των γυναικών με την τέχνη, την οποία θέλησα να αναδείξω», λέει στην «Εφ.Συν.».
Το βιβλίο παρουσιάζει απόψεις επώνυμων και ανώνυμων γυναικών, προσωπικοτήτων της εποχής, όπως η Καλλιρρόη Παρρέν και η Καλλιόπη Κεχαγιά οι οποίες δημοσιεύουν κείμενα και πραγματείες τους όπως εξάλλου κάνουν καλλιτέχνιδες, παιδαγωγοί και λόγιες. Παράλληλα ανασύρει από την αφάνεια ιδιωτικά σημειώματα και επιστολές γυναικών από ποικίλες κοινωνικές ομάδες.
«Μια συστηματική παρακολούθηση της γυναικείας συμμετοχής στο κοινό της τέχνης και στη συζήτηση περί εικαστικών τεχνών κρίνεται, λοιπόν, απαραίτητη, προκειμένου να έρθουν στο φως αγνοημένα πρόσωπα της Ιστορίας και να αναδειχτούν παράμετροι όπως το φύλο, που καθορίζουν τη σχέση των υποκειμένων με την τέχνη. Οι γυναίκες θεατές και τα γυναικεία βλέμματα που εξετάζονται σε αυτό το βιβλίο προσθέτουν νέα δεδομένα στην έρευνα της ελληνικής περίπτωσης. Η μελέτη τους αφενός καθιστά σαφές ότι εκείνοι που ενδιαφέρονται και εκφέρουν γνώμη για τα καλλιτεχνικά πράγματα στην Ελλάδα του 19ου αιώνα είναι όχι μόνο ή κατεξοχήν άνδρες αλλά και γυναίκες· αφετέρου καταδεικνύει ότι ο λόγος σχετικά με τη δημιουργία, τους καλλιτέχνες και τα έργα επηρεάζεται, μεταξύ άλλων, από τις ιστορικά διαμορφωμένες συνθήκες που ισχύουν για το φύλο στο οποίο εντάσσονται όσοι τον εκφέρουν» γράφει στο εισαγωγικό σημείωμα η κ. Γκότση.
Η συγγραφέας μάς εξηγεί: «Ορισμένες από το κοινό που επισκέπτεται τις εκθέσεις σύγχρονης τέχνης, με σημερινούς όρους είναι οι δημοσιογράφοι της εποχής, όπως η Καλλιρρόη Παρρέν. Εκδίδουν περιοδικά και γράφουν τα κείμενά τους που μιλούν όχι μόνο για έργα τέχνης Ελλήνων αλλά και ξένων καλλιτεχνών που είδαν σε ταξίδια τους. Ακόμα και εργαστήρια καλλιτεχνών επισκέπτονται προκειμένου να γράψουν. Σε ιδιωτικά κείμενα, όπως η αλληλογραφία, που έχω εντοπίσει οι γυναίκες γράφουν τις απόψεις τους για την τέχνη.
Οι περισσότερες ανήκουν στα ανώτερα και στα ευρύτερα μεσαία κοινωνικά στρώματα. Οταν εξετάζουμε τον Τύπο της εποχής, αντιλαμβανόμαστε ότι υπάρχουν γυναίκες και από πιο λαϊκά στρώματα οι οποίες επισκέπτονται εκθέσεις όπως τα Ολύμπια. Είναι γενική έκθεση και εκεί εκτίθενται πολλά και διαφορετικά προϊόντα (από βιομηχανικά και αγροτικά μέχρι προϊόντα χειροτεχνίας, εργόχειρα, ραπτικής κ.ά.) ενώ διοργανώνονται και εικαστικές εκθέσεις. Από αναφορές στον Τύπο μαθαίνουμε ότι αρκετές από τις επισκέπτριες είναι είτε νεαρά κορίτσια, είτε γυναίκες από επαρχιακές πόλεις που συμμετέχουν ως εκθέτριες. Η εντύπωση που σχημάτισα είναι ότι σε αυτές τις εκθέσεις συμμετέχουν γυναίκες από ευρύτερες κοινωνικές ομάδες και από λιγότερο προνομιούχες».
Ποιες είναι οι απόψεις των γυναικών για την τέχνη της εποχής και πώς σχολιάζουν το γυμνό, ρωτήσαμε την κ. Γκότση.
«Οι άνδρες και οι γυναίκες αποφεύγουν, κατά κανόνα, να σχολιάσουν το γυναικείο γυμνό. Κυρίως οι γυναίκες προσπαθούν να το εξιδανικεύσουν και να το απαλλάξουν από τα σεξουαλικά του νοήματα. Οταν για παράδειγμα η Καλλιρρόη Παρρέν γράφει για το έργο “Βάκχος, Αφροδίτη και Αριάδνη” του Τιντορέτο που έχει δει σ’ ένα ταξίδι της στη Βενετία, αναφέρεται στο γυμνό σαν ιδεώδες που παραπέμπει περισσότερο στην ψυχή και λιγότερο στη σαρκική και σεξουαλική σημασία του. Κάτι ανάλογο θα μπορούσα να πω και για την Καλλιόπη Κεχαγιά, η οποία έγραψε με εξαιρετικό τρόπο για την αρχαία γλυπτική. Η Σεβαστή Καλλισπέρη, λόγια της εποχής, όταν γράφει για το άγαλμα της Νίκης του Παιωνίου που βλέπει στην αρχαία Ολυμπία, ένα αριστούργημα της αρχαίας γλυπτικής, λέει ότι ναι μεν ένα τμήμα του στήθους της φαίνεται, όμως παρά τη γυμνότητά της η Νίκη είναι και ηθική».
Η συγγραφέας μάς λέει ότι γυναίκες και άνδρες δεν βλέπουν με τον ίδιο τρόπο τα έργα, όπως δεν αντιμετωπίζουν με τον ίδιο τρόπο τα πράγματα. «Θεωρώ ότι το φύλο επηρεάζει τα βλέμματα. Αυτό είναι κεντρικό ζήτημα που με απασχολεί στο βιβλίο. Προσπάθησα να εντοπίσω τις διαφορές και τις ομοιότητές τους σε πολλές ακόμα κατηγορίες εκτός από το γυμνό. Ο τρόπος που σχολιάζουν τις γυναικείες μορφές των έργων είναι διαφορετικός όπως και ο λόγος που εκφέρουν για την τέχνη. Ο λόγος των γυναικών διαφοροποιείται από των ανδρών.
Δεν γράφουν τεχνοκριτική με τους ίδιους όρους, δεν γράφουν σχολιαστικά εκτενή κείμενα, δεν περιλαμβάνουν στα σχόλιά τους αρνητικές κρίσεις. Υιοθετούν τη στάση της απλής θεάτριας, όπως λέω, όταν αναφέρονται σε έργα ανδρών και βασίζονται περισσότερο σε εντυπώσεις και συναισθήματα και λιγότερο σε κριτικές και επεξεργασμένες θέσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουν την ικανότητα να το κάνουν. Η Παρρέν και η Κεχαγιά έγραψαν σοβαρά κείμενα, αλλά η Παρρέν όταν γράφει τις κριτικές και τα σχόλιά της υιοθετεί το γυναικείο στιλ θα έλεγα.
Πιθανότατα για να αποφύγει να κατηγορηθεί ότι προσπαθεί να γίνει τεχνοκρίτης. Στα μυαλά των ανθρώπων της εποχής και κυρίως των ανδρών, η σχολαστικότητα και η αυστηρότητα δεν αρμόζουν σε μια γυναίκα, αν και θεωρούσαν αυτονόητο ότι αρμόζουν σ’ έναν άνδρα. Η Παρρέν όταν αναφέρεται σε γυναίκες καλλιτέχνιδες τα κείμενά της είναι πολύ δουλεμένα, με άποψη και πολλά στοιχεία και κριτήρια που βάζει για να κρίνει» καταλήγει η κ. Γκότση.
