Μέσα στα κατάλοιπα του Χαράλαμπου Μπούρα, καθηγητή Ιστορίας Αρχιτεκτονικής στο ΕΜΠ (1933-2016), βρέθηκε αρχικά από τη σύζυγό του Κορνηλία Χατζηασλάνη-Μπούρα ένας φάκελος με την επωνυμία «έργα σχόλης». Εκεί ο Μπούρας είχε διαφυλάξει σκίτσα του σε ώρες περισυλλογής, αμηχανίας ή και πλήξης.
Τα σκίτσα του εκμεταλλεύονταν τα κενά, στο περιθώριο ή ανάμεσα σε ενότητες παραγράφων, σε τυπωμένες σελίδες ημερησίων διατάξεων ή ανακοινώσεων για συνεδριάσεις διαφόρων διοικητικών-συντονιστικών σωμάτων, σχετικών με μνημεία, όπου ο Μπούρας μετείχε αδιάλειπτα πάνω από 40 χρόνια, χωρίς μάλιστα αμοιβή, πιστεύοντας ότι ήταν καθήκον του να υπηρετήσει έτσι το συμφέρον των πολλών.
Συχνά χρειαζόταν να υπομένει εξουθενωτικά μαρτύρια από χρονοβόρες, ανιαρές διαδικασίες συνεδριάσεων, γνώριμη εμπειρία σε όποιον έχει τύχει σε ανάλογη θέση. Και ενώ οι περισσότεροι, για εκτόνωση, θα μουντζούρωναν αφηρημένα με νευρικές κινήσεις όποιο χαρτί τύχαινε μπροστά τους, ο Μπούρας μετέτρεπε αυτό το ασφυκτικό αδιέξοδο σε διαφυγή προς άψογα εκτελεσμένες προσφιλείς του μορφές συχνά με ασυνήθιστους, φανταστικούς συνδυασμούς μοτίβων.
Αυτή η ικανότητα υπέρβασης του αδιάφορου ή ενοχλητικού παρόντος, που αναγκαστικά πρέπει να υπομείνει, με τέτοια δείγματα μορφολογικής ευδαιμονίας αποτελεί και δείκτη της αντοχής του Μπούρα ενάντια στις συμβάσεις μιας απωθητικής καθημερινότητας. Τα σκίτσα του στο περιθώριο των σελίδων υπενθυμίζουν, εκτός από την εμμονή του σε σταθερές πολιτισμικές αξίες, το πηγαίο χιούμορ και τη χαρά της ζωής που έκρυβε μέσα του. Μιας στάσης άλλωστε που χαρακτήριζε κάθε μορφή δημόσιας δραστηριότητάς του.
Ομως γρήγορα αποδείχτηκε ότι αυτά τα σκίτσα δεν ήταν τα μόνα. Συνεχίζοντας να ψάχνει, η σύζυγός του εντόπισε διάσπαρτα και άλλα αντίστοιχα δείγματα. Συγκεντρώθηκε έτσι ένα αξιόλογο σώμα. Η ίδια σκέφτηκε τότε ότι μια έκδοση, αφιερωμένη σε αυτό το ελάχιστα γνωστό υλικό –όπου η φαντασία και το όραμα, η ευρηματικότητα, η σκόπιμη μίξη διαφορετικών στοιχείων και η γελοιογραφική τάση συχνά εναλλάσσονται– θα αποτελούσε ουσιαστικό συμπλήρωμα στο ώς τώρα επίσημα γνωστό, σημαντικό επιστημονικό έργο του Μπούρα. Θεώρησε πρόσθετα ότι θα ήταν χρήσιμο να συμπληρωθεί η έκδοση με δύο ακόμα συναφείς δραστηριότητές του, τα σχέδια της επιτόπου εξαντλητικής αποτύπωσης μνημείων και η φωτογραφική τους τεκμηρίωση, που συχνά μαρτυρούσε προθέσεις πέρα από τις καθαρά χρηστικές.
Η παραγωγή αυτού του βιβλίου, χρησιμοποιώντας τον τίτλο που είχε διαλέξει ο Μπούρας, αφιερωμένου στο αφανές αλλά και τόσο προσωπικό έργο του, γνώρισε στην πορεία πολλές μεταμορφώσεις. Αρχικά περιλάμβανε πέντε σύντομα συνοδευτικά κείμενα, από ερευνητές που γνώρισαν από κοντά τον Μπούρα και το έργο του. Στην πορεία προστέθηκε ο Μ. Κορρές, ο οποίος ανακάλυψε ένα πρόσθετο όγκο τέτοιων σκίτσων στα χέρια του αρχαιολόγου Λ.Χ. Κολώνα.
Ενώ είχε ήδη πάρει οριστική μορφή η έκδοση, χρειάστηκε να αναθεωρηθεί τώρα εκ βάθρων. Εκτός από τα σύντομα κείμενα των Κορρέ και Κολώνα που προστέθηκαν, ο πρώτος επιπλέον πρωτοστάτησε, τροποποιώντας ριζικά την εμβέλεια του βιβλίου, στη νέα αξιολόγηση, ταύτιση και κατάταξη του συνόλου πια των 250 σκίτσων που συγκεντρώθηκαν σε 17 ομάδες, σχολιάζοντάς τα ένα προς ένα, ευρηματικά και με απίστευτη πληρότητα, δημιουργώντας έτσι ένα αναπάντεχα πλήρες τεκμήριο των μεγάλων σχεδιαστικών ικανοτήτων του Μπούρα αλλά και των δικών του γνώσεων.
Σε αυτά τα σκίτσα «περιθωρίου», η φαντασία και το όραμα, η σκόπιμη μίξη διαφορετικών στοιχείων, η γελοιογραφική τάση συχνά εναλλάσσονται, συνάμα όμως μαρτυρώντας τη βαθιά γνώση μορφολογικών στοιχείων και ρυθμολογικών λεπτομερειών, που χαρακτηρίζει το σύνολο των «έργων σχόλης» του Μπούρα.
Σε αυτά επιπλέον διακρίνεται κάποια μακρινή συγγένεια με τα marginalia, τα καλλιτεχνικά συμπληρώματα σε ιστορικά έγγραφα ή έντυπα, ως ποικίλματα ή αυτόνομα σχόλια. Η διαφορά είναι ότι στην περίπτωση των σκίτσων του Μπούρα δεν υπάρχει καμιά σχέση ανάμεσα στο περιεχόμενο των σελίδων που έχει στη διάθεσή του και στη διακόσμηση που τους προσθέτει. Απλά εκμεταλλεύεται τα καθορισμένα και τα τυχαία κενά της τυπωμένης σελίδας που έχει μπροστά του, παρεμβάλλοντας κάθε φορά ένα δικό του σκίτσο. Η συνύπαρξη μάλιστα έντυπου «επίσημου» κειμένου με «περιθωριακά» σκίτσα μερικές φορές δημιουργεί αιφνίδιες ευρηματικές λύσεις, όπου το σώμα του κειμένου αποτελεί έναυσμα για το σκίτσο.
Το πολύ δύσκολο συνθετικά έργο ανάδειξης και ομοιογενούς παρουσίασης αυτών των άγνωστων «αιρετικών» σκίτσων του Μπούρα σε ένα κομψό τόμο διεκπεραίωσε η Αθηνά Ραγιά, συντονίζοντας την παραγωγή του και ξεπερνώντας θαρραλέα τεχνικές δυσχέρειες και αδιέξοδα.
