Κατά τις απαρχές της πολιτικής νεωτερικότητας, η οποία ιστοριογραφικά ανάγεται στα μέσα του δεκάτου εβδόμου αιώνα (1650 πέθανε ο Ντεκάρτ), συντελέσθηκε μια ριζική τομή στην ιστορία της ανθρωπότητας: πρώτη αρχή του ανθρώπινου κόσμου αναγορεύθηκε η συνείδηση του ανθρώπου και έπαυσε το οποιοδήποτε κοινωνικό αντικείμενο να αναδημιουργείται στον θεϊκό κόσμο.
Η αναγόρευση της ανθρώπινης συνείδησης ως πρώτης αρχής του κοινωνικού κόσμου είναι εξ ορισμού μια ριζική τομή. Δεν υφίστανται ετερογενείς παράγοντες αυτοπροσδιορισμού του ανθρώπου, αλλά ούτε και εξωγενείς δομές ετεροπροσδιορισμού του ανθρώπινου και κοινωνικού κόσμου. Μέχρι σήμερα το έτος 2023 (και ενώ έχουν παρέλθει τέσσερις αιώνες: 1650-2050) η ίδια η πρώτη αρχή συγκρότησης του ανθρώπινου κόσμου, δηλαδή το υποκείμενο και η συνείδησή του βάλλονται πανταχόθεν και οι ίδιοι ως φάροι της ανθρωπότητας αναζητούν τον ιστορικό δρόμο τους.
Οποιος επιχειρήσει μια στοιχειώδη θεωρητική ερμηνεία για τα εμπειρικά φαινόμενα της εποχής μας θα καταλήξει στο πλήρες αδιέξοδο. Ολοι μιλάμε για κρίσεις, οι οποίες μάλιστα εμφανίζονται τελειώνοντας η μία να αρχίζει άλλη. Δεν πρόκειται για κάποια τεχνολογία, η οποία ως μέθοδος εφαρμόζεται στη διεθνή πολιτική κοινότητα. Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού, το ερώτημα διατυπώνεται ως εξής: Πώς και γιατί δεν μπορεί η διεθνής πολιτική κοινότητα να «κατασκευάσει» τον εαυτό της ως πρώτη αρχή δημιουργίας και αναδημιουργίας του ανθρώπου στις συνθήκες των δομικών και λειτουργικών κρίσεων της ανθρωπότητας;
Εδώ επιβάλλεται να αναφέρω κάποια στοιχειώδη επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα σχετικά με τις απανωτές κρίσεις. Πολλοί στις διαβουλεύσεις μας μου λένε ότι περνάμε ως ανθρωπότητα μια στιγμή άρνησης (Negationsmoment γερμανιστί). Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει, κατά τους Hegel και Marx, ότι μια ιστορική φάση της ανθρώπινης κοινωνίας φθάνει σε μια κορύφωση και για το πώς θα βρει τα επόμενα βήματά της χρειάζεται να αναστοχασθεί. Δεν μπορώ να υποστηρίξω ότι βρισκόμαστε μπροστά σ’ αυτή την ιστορική συνθήκη της «άρνησης» η οποία θα γεννήσει το νέο πνεύμα.
Από την ερευνητική πολιτική βιογραφία μου θα αναφέρω ένα χαρακτηριστικό εμπειρικό παράδειγμα ζωής. Θα αναφέρω αυτή την «ιστορία ζωής» μου, επειδή θα ήθελα (με την έννοια της βούλησης) να καταλάβουμε ως ελληνική πολιτική κοινωνία ότι ποτέ δεν θα επεξεργασθούμε φιλοσοφικά σχέδια κοινωνικής λύτρωσης.
Η Ελλάδα εδώ και τόσα χρόνια (2008-2023) δεν μπορεί να ξεφύγει από τη μέγκενη του πολιτικού ετεροπροσδιορισμού της! Αλλά το μείζον πολιτικό πρόβλημα της διεθνούς κοινότητας μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: Οι δρώντες που παράγουν τον κοινωνικό πλούτο σε παγκόσμιο επίπεδο βρίσκονται εκτός ελέγχου. Και επιπλέον μας λένε στη γλώσσα που όλοι μας καταλαβαίνουμε ότι: Εάν εσείς, οι υπηρέτες, θέλετε να «φτιάξετε» ένα άλλο, διαφορετικό σύστημα διαχείρισης του κοινωνικού πλούτου ελάτε να το συζητήσουμε!
Ολόκληρος ο δέκατος ένατος αιώνας στην Αγγλία «έφτιαξε» τη σοσιαλδημοκρατία ως κομματικό σύστημα. Γι’ αυτό το έργο (Aufgabe) δούλεψαν οι Marx και Engels.
Τι θέλω επιτέλους να πω με απλά λόγια: πρώτον, ότι η διεθνής πολιτική κοινότητα δεν έχει στις μέρες μας κανένα «θεωρητικό σχήμα» ή ιδέα που θα μπορούσε να την καθοδηγήσει. Και η δεύτερη παρατήρησή μου είναι η εξής: Κοινωνίες και εποχές εάν δεν έχουν επινοήσει τον θεωρητικο-πολιτικό εαυτό τους βρίσκονται μπροστά σε ερμηνευτικά και πολιτικά αδιέξοδα.
Σημείωση: Στο άρθρο μου αυτό για την «Εφημερίδα των Συντακτών» καταγράφονται γενικές ιδέες για δύο διαλέξεις μου: Πρώτη διάλεξή μου, στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης (20 Μαρτίου). Η δεύτερη διάλεξή μου, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (27 Απριλίου).
* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.
