Τελεολογία της παρακμής

«Ηθος ανθρώπω δαίμων» ισχυρίζεται ο Ηράκλειτος: η μοίρα του ανθρώπου είναι ο χαρακτήρας του. Αυτό προκύπτει από τη μετάφραση της ηρακλείτειας ρήσης, λαμβάνοντας υπόψη ότι η λέξη «ήθος», αν και λαμβάνει διάφορες σημασίες, εν προκειμένω δηλώνει τον χαρακτήρα και την επιρρέπεια, ενώ η λέξη «δαίμων» δηλώνει τη μοίρα που εξουσιάζει τον άνθρωπο. Ο δε συγκαιρινός του Ηράκλειτου Επίχαρμος τονίζει ότι ο «δαίμων» μπορεί να είναι είτε αγαθός είτε κακός («ο τρόπος ανθρώποισι δαίμων αγαθός, οις δε και κακός»). Για τις αποφάσεις, τις πράξεις, τις παραλείψεις του, καλές ή κακές, για το μέλλον του, υπεύθυνος είναι ο ίδιος ο άνθρωπος.

Στα προαναφερθέντα μπορεί να στηριχτεί η κατασκευή της πολύ επίκαιρης στην εποχή μας αντίληψης περί «ατομικής ευθύνης», έκφραση που δεν έχουμε πάψει ν’ ακούμε τα τελευταία δυόμισι χρόνια, από τότε που ενέσκηψε η, ακόμα σοβούσα, πανδημία. Είναι ατομική μας ευθύνη να τηρήσουμε σχολαστικά τα όποια μέτρα υγειονομικής προστασίας αποφασίζουν οι κυβερνώντες μας, αυτό φροντίζουν να μας τονίζουν κατηγορηματικά σε κάθε ευκαιρία, όλο αυτό το διάστημα. Και η ένταση με την οποία εκπέμπεται εκ μέρους της κυβέρνησης το μήνυμα αυτό αυξάνει. Τόσο περισσότερο όσο διαφαίνονται η μερική ή ολική λογική ασυνέπεια και αντιφατικότητα των μέτρων, οι συνεχείς δολιχοδρομίες και τα διαδοχικά πισωγυρίσματα με ανάκληση μέτρων που λίγο νωρίτερα είχαν εξαγγελθεί ως σωτήρια, για ν’ αποδειχτούν, λίγο αργότερα, αναποτελεσματικά. Αποτελεί το ύστατο επιχείρημα, καθώς απηχεί τον πυρήνα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας που θέλει τον άνθρωπο μόνο του και συνήθως έναντι της κοινωνίας.

Αυτό που δεν αναφέρουν όσοι διακηρύσσουν ως θέσφατο τα περί ατομικής ευθύνης και του νεοφιλελεύθερου δόγματος είναι ότι ο χαρακτήρας του ανθρώπου διαμορφώνεται εντός συγκεκριμένου κοινωνικού και ιστορικού πλαισίου. Ο χαρακτήρας διαπλάθεται μέσα από συλλογικές διεργασίες, οι οποίες ενέχουν συγκεκριμένες προκείμενες που εντάσσονται στο πνεύμα της εκάστοτε εποχής. Κι όποιος το αρνείται αυτό, το μόνο που επιτυγχάνει είναι να φυλακίζει τον άνθρωπο εντός ενός αδιαπέραστου τείχους, να τον περιορίζει εντός μιας παγιωμένης, ισχυρογνώμονος περιχαράκωσης η οποία δεν επιτρέπει αλλαγή αντιλήψεων.

Σε ένα τέτοιο «κλουβί» φαίνεται ότι έχουν αυτο-εγκλωβιστεί ο πρωθυπουργός της χώρας και η κυβέρνησή του. Ο άρχων του επιτελικού κράτους, που από την πρώτη στιγμή και σε κάθε ευκαιρία τονίζει με αυστηρότατο τόνο προς τους πολίτες τα περί ατομικής ευθύνης, αρνείται τώρα πεισματικά να αναλάβει αυτήν που του αναλογεί, ξεχνώντας ότι η αρχική σημασία της λέξης «ευθύνη» είναι η λογοδοσία. Ακόμα χειρότερα, απόδειξη παρακμής σε τελικό στάδιο, επιχειρεί να μεταθέσει την ευθύνη αυτή σε άλλους. Η μοίρα του(ς) είναι τελεολογικά προσδιορισμένη.

*(Ph.D.)2, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης