Στις 14/6/2022, παρακολουθήσαμε την πολυδιαφημισμένη συναυλία που έδωσαν στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών οι Αγγλοι σολίστ του Μπαρόκ και η Χορωδία Μοντεβέρντι υπό τον αρχιμουσικό, ιδρυτή και καλλιτεχνικό διευθυντή τους, σερ Ελιοτ Γκάρντινερ.
Η εμφάνιση των Βρετανών μουσικών στο Ηρώδειο ήταν μέρος ευρωπαϊκής περιοδείας τους με το ίδιο πρόγραμμα σε Λουξεμβούργο, Ισπανία και Γερμανία, η οποία μετά την Αθήνα ολοκληρώθηκε ήδη στο Λονδίνο. Χορωδία και ολιγομελής ορχήστρα ερμήνευσαν σειρά φωνητικών έργων του Μπαχ (1685-1750) και των κατά έναν αιώνα προδρόμων του, Γιόχαν Χέρμαν Σάιν (1586-1630) και Χάινριχ Σιτς (1585-1672). Είτε κοσμικού είτε ευρύτερα θρησκευτικού χαρακτήρα, οι συνθέσεις αυτές του μπαρόκ έχουν θέμα τη βίωση του πένθους και την καθαρτική της επίδραση στην ανθρώπινη ψυχολογία, ενώ, υφολογικά, φέρουν διαφορετικής ορατότητας γονίδια ιταλικής μουσικής.
Οι τεχνικά και ηχητικά άψογα φινιρισμένες εκτελέσεις των συνθέσεων που ακούσαμε έφεραν το βρετανικό, κατά Γκάρντινερ στίγμα της ιστορικής ερμηνευτικής: ολιγομελή ενόργανα και φωνητικά σύνολα, λεπτές, αβαθείς, άριστα εστιασμένες φωνές, μονωδοί μέλη της χορωδίας, θαυμάσιοι εκτελεστές οργάνων εποχής, στεγνό, συναισθηματικά αποστασιοποιημένο/αφυδατωμένο ερμηνευτικό ήθος. Ασυζητητί, ωστόσο, το ακρόαμα θα αναδεικνυόταν πολύ καλύτερα σε έναν κλειστό χώρο, γεγονός που μαρτυρά γενικότερα την αδιαφορία για θέματα μουσικής ουσίας που διέπει τον προγραμματισμό τέτοιων εκδηλώσεων εκ μέρους των υπευθύνων.
Ομως το μόνο πρόβλημα δεν ήταν αυτό. Κάτι πάει πολύ στραβά στο Φεστιβάλ Αθηνών όσον αφορά τον χειρισμό των εκδηλώσεων της κλασικής μουσικής – και, προς αποφυγή παρεξηγήσεων, δεν εστιάζω στην τρέχουσα διεύθυνση. Γενικώς, εδώ και χρόνια ο συγκεκριμένος θεσμός ούτε προδιαγράφει θεματικά ούτε σχεδιάζει ούτε επιλέγει ούτε παραγγέλνει, αλλά απλώς φιλοξενεί συναυλίες, παραστάσεις και ρεσιτάλ.
Ετσι, το προϊόν «συναυλία κλασικής μουσικής» έχει καταντήσει μια αντιφατική παρέλαση από εν λευκώ δικαιωματικές φιλοξενίες εγχώριων συνόλων/θεσμών –ΚΟΑ, ΚΟΘ, ΕΣΟΕΡΤ, ΕΛΣ– ή/και μετακλήσεις ξένων συνόλων/συντελεστών εστιασμένες στη συμμετοχή «μεγάλων» ονομάτων. Γράφω «αντιφατική» για δύο λόγους. Αφ’ ενός ουδείς κόπτεται για το τι παρουσιάζουν τα κρατικά σύνολα, που, έτσι κι αλλιώς, κινούνται εκ του ασφαλούς, επαναλαμβάνοντας τα ίδια και τα ίδια. Αφ’ ετέρου τα ξένα σύνολα ή κάνουν ακριβώς το ίδιο ή μεταφέρουν δικές τους εκκεντρικές επιλογές που ουδεμία σχέση έχουν με τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα του έστω και στοιχειωδώς ενημερωμένου αθηναϊκού φιλόμουσου κοινού. Αυτό οφείλεται σε μια προ πολλού παγιωμένη, γενική τροπή της μουσικής ζωής που –υποτίθεται– έχει συντελεστεί στο όνομα των προβλεπόμενων/προεξοφλημένων γούστων του ευρέος φιλόμουσου κοινού. Στην ουσία, όμως, αυτό συνιστά μια αναντίστρεπτη διολίσθηση προς λαϊκίστικες απλουστεύσεις, συρρίκνωση ρεπερτορίου, προφανείς ή συγκαλυμμένες ευκολίες κ.λπ….
Σε αυτή την αδιαφορία, που αγγίζει πλέον το όριο της περιφρόνησης, προστέθηκε τελευταία και ασυγχώρητη προχειρότητα στην αντιμετώπιση της πληροφορίας για το περιεχόμενο των συναυλιών. Δεν συζητάμε ότι, πλέον, ο ετήσιος «κατάλογος» εκδίδεται ως… αναμνηστικό, πολύ μετά το τέλος των εκδηλώσεων. Ο όρος «κατάλογος» παγιώθηκε, νομίζω, επί Λούκου, ενώ παντού ο πολιτισμένος κόσμος μιλά για «πρόγραμμα». Τυπικό θύμα των παραπάνω υπήρξε και η συναυλία υπό τον βετεράνο της παλιάς μουσικής Γκάρντινερ.
Παρά την ιδιαιτερότητα των επιλεγμένων έργων αλλά και του στίγματος των ερμηνειών, για αυτή δεν δόθηκε επιτόπου καμία απολύτως ενημέρωση, ούτε καν οι χρηστικές φωτοτυπημένες σελίδες που μοίραζαν παλιότερα, αλλά ούτε και στους υπέρτιτλους των αδόμενων κειμένων… Μάλιστα οι τελευταίοι, σε αντίθεση προς την παράλληλα παρεχόμενη μετάφραση στα αγγλικά, ήσαν, στην καλύτερη περίπτωση, «δημιουργικές» παραφράσεις έκδηλα απομακρυσμένες από το πρωτότυπο…
Τέτοια απενοχοποιημένα ρηχή και ερασιτεχνική αντιμετώπιση της κλασικής μουσικής σίγουρα δεν αντιστοιχεί σε ένα φεστιβάλ που θέλει (;) να αυτοπροσδιορίζεται ως ευρωπαϊκό (;). Οι δε διαβλεπόμενες αιτίες αυτής της κατάντιας θα άξιζε να αποτελέσουν αντικείμενο ημερίδας σαν κι αυτές που, με ζήλο, αφιερώνει ο θεσμός στο αρχαίο δράμα… Οταν ιδρύθηκε, το μακρινό, μετεμφυλιοπολεμικό 1955, το Φεστιβάλ Αθηνών διέθετε ένα σαφώς προδιαγεγραμμένο προφίλ που ανταποκρινόταν στις (διεθνείς) συνθήκες και τις (εγχώριες) ανάγκες της εποχής. Σήμερα, 67 χρόνια και αρκετές μεταπολιτεύσεις αργότερα, οφείλει σίγουρα –τουλάχιστον όσον αφορά την κλασική μουσική– να ξανασκεφτεί σοβαρά τον εαυτό του.
