Κατά το παρελθόν η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ζώων είχε επικεντρωθεί σε στοιχεία που εμφανίζονταν ως κοινά μεταξύ των ανθρώπινων και των άλλων πλασμάτων (αντιειδισμός της ομοιότητας), επιχειρώντας μια διεύρυνση των χαρακτηριστικών του ανθρώπου προς την κατεύθυνση συγκεκριμένων ζώων (π.χ., ανθρωπόμορφοι πίθηκοι), ώστε να γίνουν δεκτά ως μέλη εκείνης της σφαίρας που θεωρείται αποκλειστικά ανθρώπινη και να μπορούν να απολαύσουν ορισμένα δικαιώματα (π.χ. να μην κακοποιούνται). Αυτή η αντίληψη δεν αμφισβητούσε τη βασική θέση του ανθρωποκεντρισμού ότι ο Ανθρωπος είναι το τελειότερο των όντων, ούτε απαντούσε στις απορίες που αναδείκνυε η ποικιλομορφία των μη ανθρώπινων υπάρξεων.
Η κατεύθυνση που επιχειρήθηκε βάσει των διαφορών που μας χαρακτηρίζουν σε σχέση με τα άλλα έμβια (αντιειδισμός της διαφοράς) αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα, καθώς μας βοήθησε να συνειδητοποιήσουμε πως δεν πρέπει μόνο να αμφισβητήσουμε τον τρόπο μέτρησης της απόστασης που χωρίζει τα υπόλοιπα ζωικά είδη από τον Homo Sapiens, αλλά και να απορρίψουμε τους μηχανισμούς που μετατρέπουν τις διαφορές σε ιεραρχία. Δεν υπάρχει διαφορά ικανή να διακρίνει ριζικά τον «Ανθρωπο» από το «Ζώο», αλλά υφίστανται ποικίλες διαφορές, οι οποίες είναι στοιχείο εμπλουτισμού και όχι στιγματισμού. Ούτε όμως αυτή η αντίληψη βρίσκεται στο απυρόβλητο, γιατί οι διαφορές ενδέχεται να μετατραπούν σε νέες μορφές ταυτότητας, χαράσσοντας νέες διαχωριστικές γραμμές.
Είναι προφανές ότι χρειάζεται να συνάψουμε ένα νέο συμβόλαιο με τα διάφορα έμβια πλάσματα και να οικοδομήσουμε έναν λόγο που θα τα αντιλαμβάνεται ως αυτά που είναι, ως ανεξάρτητες ενικότητες με εγγενή αξία που έχουν κάτι να μας πουν, αρκεί να θέσουμε τα κατάλληλα ερωτήματα και να έχουμε τη διάθεση να ακούσουμε πραγματικά τις απαντήσεις τους, πέρα από κατηγορίες και έννοιες που από μεθοδολογικά εργαλεία μετατρέπονται σε οντολογικούς διαχωρισμούς. Πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε με νέους τρόπους και δίχως προκατασκευασμένα σχήματα. Ετσι, στον αντιειδισμό της κοινότητας ορισμένες έννοιες χάνουν την παραδοσιακή σημασία τους, ανανοηματοδοτούνται ή απορρίπτονται. Τα είδη, οι διαχωρισμοί, οι ταξινομήσεις αποκαλύπτονται ως αυτά που πραγματικά είναι: όχι μόνο ως αφαιρέσεις που συλλαμβάνουν αποσπασματικά μια πραγματικότητα σε διαρκή κίνηση και δίχως λύση της συνέχειας, αλλά πρωτίστως ως εργαλεία που αποσκοπούν στο να αποκρύψουν πίσω από ένα φυσικό υπόβαθρο τη σκοτεινή πλευρά της εξουσίας και της κυριαρχίας.
O αντιειδισμός της κοινότητας θέλει να είναι η άρνηση των μύθων και των μηχανισμών που καθιστούν εφικτές τις πρακτικές διαμελισμού των σωμάτων. Ολα τα έμβια δίχως εξαιρέσεις είναι υβρίδια και μιγάδες και δεν υπάρχει κανένα «ίδιον» που να πρέπει να διαφυλαχθεί. Ανθρώπινα και μη ανθρώπινα ζώα είμαστε ένα πλέγμα σχέσεων· μέρος μιας ακατάπαυστης υβριδοποίησης με όποιον προηγήθηκε, με όποιον μας συνοδεύει, με όποιον θα ακολουθήσει· ατομικότητες βυθισμένες σε μια συνεχή διαδικασία διαφοροποίησης. Το Εγώ θα πρέπει να είναι ο Αλλος· να μην αφομοιώνει τον Αλλο, να του προσφέρεται· να «γίνεται» ο Αλλος: ο Αλλος δεν αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο, αλλά ως υποκείμενο, στο πλαίσιο μιας μη εξουσιαστικής σχέσης. Η κοινότητα που κινείται πέρα από τη διαλεκτική των ταυτοτήτων και των διαφορών είναι ο χώρος της διαρκούς μεταβολής όπου η τρωτότητα και η περατότητα των σωμάτων συναντούν την εξ ολοκλήρου «ζωική» ικανότητα της χαράς, του παιχνιδιού, της αεργίας, της ζωής δίχως έναν προκαθορισμένο σκοπό, αντιστέκονται στις εντολές της παραγωγικότητας και της παραγωγής. Πρόκειται για το δημιουργικό ξεδίπλωμα ενός ολόκληρου πεδίου σχέσεων, εντός του οποίου τα όντα αναδύονται και λαμβάνουν τις όποιες μορφές τους, καθένα σε σχέση με τα άλλα.
Η κοινότητα είναι αυτή που επιτρέπει στον αντιειδισμό να υπερβεί τον βίο –την εξειδικευμένη ζωή– προς την κατεύθυνση της ζωής – που δεν είναι όμως η γυμνή ζωή, αλλά η ζωή στην καθαρότητά της και στην ενότητά της: ως δυνατότητα για κάθε δυνατότητα, ως δυνατότητα δημιουργίας κόσμων, ως αντίσταση στην αιχμαλώτιση του κεφαλαίου, ως απελευθέρωση του κρέατος-του-κόσμου από την κυριαρχία του κέρδους. Για τον αντιειδισμό της κοινότητας η ελευθερία είναι απελευθέρωση, μια συλλογική διαδικασία που υλοποιείται διά μέσου των άλλων και με τους άλλους· μια διαδικασία από κοινού ανάπτυξης, όπου τα μη ανθρώπινα έμβια γίνονται αντιληπτά ως πολιτικά υποκείμενα και ο κόσμος δεν είναι παρά ένα πλέγμα συμβιωτικών σχέσεων μεταξύ ισότιμων ενικοτήτων· η ελευθερία δεν είναι ένα ατομικό, απομονωμένο και μοναχικό γεγονός, αλλά μια συλλογική διαδικασία προοδευτικής υβριδοποίησης που ενώνει.
Το ζητούμενο δεν είναι να δείξουμε το πέραν πάσης αμφιβολίας γεγονός ότι τα ζώα είναι ευφυή και υποφέρουν, αλλά να μάθουμε τους καλούς τρόπους συγκατοίκησης μαζί τους. Αυτοί οι καλοί τρόποι μπορούν να εκφραστούν ποικιλόμορφα (π.χ., νόμοι εναντίον της κακοποίησης), αλλά οι καλοί τρόποι που πρέπει να ενδιαφέρουν το δικό μας εγχείρημα εγγράφονται όλοι εντός της ίδιας διαδικασίας να παραχωρήσουμε στα ζώα μια προοπτική, μια οπτική για τον κόσμο, για τον εαυτό τους και τους άλλους, για εμάς τους ίδιους και για ό,τι τους προτείνουμε: να σκεφτούμε τρόπους ανατροπής της υφιστάμενης τάξης πραγμάτων, σε μια αντιιεραρχική προοπτική που εμπερικλείει εξίσου όλα τα έμψυχα.
* διδάκτορας Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
