Παγκοσμίως η επιβιωτική συνθήκη της πλειονότητας των ανθρώπων αποτελεί πλέον αναπόδραστο σενάριο δυστοπικής εξέλιξης της προϊούσας κλιματικής κρίσης. Στο κοινωνικοπολιτικό πεδίο, η «κλασική» ανάλυση και περιγραφή έχει απώτερη αιτιολόγηση βέβαια το παγκόσμιο επικυρίαρχο πολιτικοοικονομικό «ολέθριο» μοντέλο («Εφ.Συν.» 11/9/2021 «Το ολέθριο μοντέλο»). Τα κύρια χαρακτηριστικά είναι η απορρύθμιση του κράτους πρόνοιας, η ιλιγγιώδης αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων με συχνά παράπλευρα φαινόμενα εθνικισμού ή και ρατσισμού-φασισμού που ενίοτε συνδέονται με έναν καλλιεργούμενο «κλιματικό αρνητισμό».
Η αντίδραση της φύσης-Γης εντείνεται και, αν σήμερα είναι εξωγενής, αποτελεί το αποτέλεσμα τουλάχιστον δύο αιώνων τρόπου παραγωγής και (κατά-)χρησης των γήινων πόρων. Όμως, η «κοσμική θρησκεία της αγοράς» δεν ανήκει στον κόσμο που ζούμε (Κ. Πολάνυι). Εδώ και λίγες δεκαετίες συνειδητοποιείται ότι η πολιτική έννοια της κοινωνίας συνδέεται με έναν άρρηκτο «λαβλοκιανό» δεσμό (Τζ. Λάβλοκ) με τις άλλες έμβιες κοινωνίες αλλά και με το έδαφος όχι ως γεωπολιτκή έννοια αλλά ως έδαφος-χώμα (human, λατινικό humus-χώμα).
Με την ποιοτική και ποσοτική κλιμάκωση των κλιματικών καταστροφών, τις πανδημίες κ.λπ. βιώνουμε ήδη την αντίδραση της Γης απέναντι στην ανθρώπινη βία που της ασκείται μέσω του «ολέθριου» μοντέλου και ξεκαθαρίζει η ιδέα ότι το «έδαφος» (εννοείται βέβαια και τα γήινα ύδατα) δεν μπορεί πλέον να είναι ιδιοκτησία. Οι επιχειρηματικές πολιτικές που προσδιορίζουν τις τύχες του γήινου κόσμου μας και οι ελίτ που τις ασκούν συσκοτίζουν και καλλιεργούν τον σκεπτικισμό ή τον αρνητισμό που προείπαμε. Πάνω από 25 διεθνείς συσκέψεις διαφόρων επιπέδων για την κλιματική κρίση έγιναν τα τελευταία 30 χρόνια χωρίς κανένα πρακτικό αποτέλεσμα με συχνά εμφανή τα εμπόδια, την άρνηση και το πολιτικό σαμποτάζ (π.χ. Παρίσι 2015, Γλασκόβη 2021 κ.α.). Σήμερα, εν μέσω της αγωνίας για τις πανδημίες και την πιθανή κλιμάκωση του πολέμου στην Ευρώπη, η κλιματική κρίση αποτελεί ικανή γενική συμπεριληπτική εξήγηση για φαινόμενα που δείχνουν άσχετα μεταξύ τους, όπως π.χ. η κλιμάκωση των φυσικών καταστροφών, η έκρηξη (εσωτερικών και εξωτερικών) μεταναστευτικών ροών, η καταφυγή στον προστατευτισμό του εθνικού κράτους και βέβαια πάντα η έκρηξη των ανισοτήτων. Οι παγκόσμιες εξουσιαστικές ελίτ δυστυχώς δεν φαίνονται διατεθειμένες να αλλάξουν ριζικά την έως τώρα καταστροφική παραγωγική τους δραστηριότητα, ούτε να χάσουν τα προνόμιά τους έναντι των υπόλοιπων σχεδόν 10 δισ. humans του πλανήτη. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ αποτελεί γνωστή εταιρεία-κολοσσός (πετρελαιοειδή κ.ά). Μέχρι τη δεκαετία του ΄90 δημοσίευε εξαιρετικές επιστημονικές έρευνες για τους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής, ενώ αργότερα άλλαξε και μέχρι σήμερα συμπρωταγωνιστεί στην εκστρατεία διάψευσης της κλιματικής κρίσης (Environment Research Letters 12, 2017). Τα παράγωγα όμως φαινόμενα της κρίσης υπάρχουν, εντείνονται και το προσδιοριστικό επίθετο «κλιματικός» έχει πλέον καθιερωθεί (κλιματικό καθεστώς, κλιματικός πρόσφυγας κ.ά.).
Το πρόβλημα όμως μπορεί να είναι ακόμη σοβαρότερο από ό,τι δείχνει, η καταστροφή δηλαδή της human-Γης θεωρείται από κάποιους μια τελεσίδικη βεβαιότητα. Σε προηγούμενο κείμενό μας που αναφερθήκαμε σε ευφάνταστες τεχνοφουτουριστικές ιδέες που διαδίδονται (π.χ. ψηφιακή αθανασία του ανθρώπου!) θέσαμε το εξής ερώτημα: Έχει αποδεχθεί ο τεχνοκαπιταλισμός το αναπότρεπτο της καταστροφικής πορείας μοιράζοντας αφειδώς ελπίδες «ατομικής επαύξησης εκτός της φύσης» και άλλα;… («Εφ.Συν.» 16/1/2022 «Τεχνοκαπιταλιστικά αντίδοτα»). Φρίττουμε στη σκέψη ότι το ερώτημα μπορεί να είναι ήδη ρητορικό! Το ολέθριο πολιτικοοικονομικό μοντέλο ζώντας την παντοδυναμία του έχει ανοίξει ταυτόχρονα και το πλανητικό κουτί της Πανδώρας, όπου κάποια περιεχόμενα συστατικά του είναι… «χωρίς επιστροφή». Βέβαια, τα θύματα θα είναι οι φτωχοί πληθυσμοί του πλανήτη, δηλαδή κάποια… δισεκατομμύρια άνθρωποι, ενώ οι ελίτ και οι παγκόσμιες εξουσίες θα επιδιώξουν να επιζήσουν σε ειδικά κατασκευασμένα περιβάλλοντα… ό,τι κι αν σημαίνει αυτό! Το κυρίαρχο πρότυπο ούτε θέλει ούτε μπορεί να αρνηθεί την κερδοσκοπική του φύση. Ετσι π.χ. θα χρησιμοποιήσει την εξέλιξη της τεχνολογίας για τη δέσμευση CO2 (CC – Carbon Capture) όχι για αποθήκευσή του, αλλά για παραγωγή διαφόρων προϊόντων τροφοδοτώντας και πάλι τον φαύλο εμπορευματικό κύκλο της κατανάλωσης. Αυτός όμως τελικά θα ενισχύσει (και μέσω της γνωστής κερδοφόρου «ενσωματωμένης εξαχρήστευσης») την οικολογική υποβάθμιση σε πολλούς τομείς… ακόμη και με την εκπομπή CO2. Ο κερδοσκοπικός φαύλος κύκλος διατηρείται παντοδύναμος.
Κλείνοντας, θα αναφερθούμε και στο δυστοπικό σενάριο που μπορεί να ξεπηδήσει από το κουτί της Πανδώρας και αφορά τα πυρηνικά όπλα. Πρόκειται για τον απόλυτο παράγοντα αποτροπής πυρηνικού πολέμου που ισχύει πολλές δεκαετίες μέχρι και σήμερα (ισορροπία τρόμου, «τρελός», MAD – Mutual Assured Damage). Εύλογα θα λέγαμε ότι στη σημερινή συνθήκη αυτός αποδυναμώνεται επικίνδυνα. Με απλά λόγια, αν πιστέψεις ότι ο χρόνος επιβίωσης στον κόσμο που μας έχει απομείνει είναι το πολύ 30-40 χρόνια… πιο εύκολα «πατάς το κουμπί»! Ο κλιματικός φόβος ανταγωνίζεται τον πυρηνικό φόβο με θύμα τον ορθό λόγο. Ευχόμαστε οι παγκόσμιες εξουσίες πολέμου να μη φτάσουν εκεί. Η κλιματική κρίση όμως βαδίζει σχεδόν ανεμπόδιστη για τους λόγους που είπαμε. Δεν δικαιολογούνται σκεπτικισμός, εφησυχασμός, απάθεια ή μοιρολατρία και βέβαια δεν υπάρχει καμία μεταφυσική καταφυγή, κανείς σωτήριος θεός. Η μόνη λύση είναι η κοινωνική πολιτική δράση από τα κάτω προς τα πάνω, από το χαμηλότερο κοινωνικό επίπεδο έως τις εξουσίες και τις κυβερνήσεις σε παγκόσμιο συντονισμό, με την ελπίδα ότι τελικά «λαός υπερυψούται εις πάντας τους αιώνας»!
* Δρ Φιλοσοφίας, φυσικός, Θεσσαλονίκη, Μάιος 2022
