Η εικόνα που έχουν σχηματίσει πολλοί για τα αναμορφωτήρια είναι μέσα από τον παλιό ελληνικό κινηματογράφο και την ταινία «Στεφανία» – μια εικόνα που εστιάζει στον εγκλεισμό κοριτσιών που έχουν ερωτικές εμπειρίες και «μη συμβατική» ερωτική ζωή για τα δεδομένα της εποχής. «Λάγνα» θηλυκά, που εγκλείονται στα αναμορφωτήρια για να αφήσουν τα… πονηρά μονοπάτια και να «αποκατασταθούν».
Η Αγγελική, για παράδειγμα, απολύθηκε από το αναμορφωτήριο το 1959, σε ηλικία 20 ετών, επειδή οι γονείς του νεαρού με τον οποίο διατηρούσε «μακρόν πλατωνικόν σύνδεσμον», που αναπτύχθηκε από το παράθυρο του ιδρύματος, έδωσαν τη συγκατάθεσή τους για τον γάμο και την εγκατάσταση της κοπέλας στο σπίτι τους.
Η Δανάη, πάλι, απολύθηκε από το αναμορφωτήριο το 1957, σε ηλικία 17 ετών, και ο λόγος της απόλυσής της ήταν οι ισχυρισμοί της κοπέλας ότι αγαπά έναν νεαρό και η δήλωσή του ότι επιθυμεί να την παντρευτεί.
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου «Μια φορά και έναν καιρό… Μελέτες για τα αναμορφωτήρια και την παραβατικότητα των ανηλίκων» (που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις ΑΩ) η νομικός δρ Φωτεινή Μηλιώνη, διευθύντρια του ΝΠΙΔ «Επάνοδος», που ασχολείται με την επανένταξη των αποφυλακισμένων, δίνει φωνή στα κορίτσια που βρέθηκαν έγκλειστα στα αναμορφωτήρια.
Πρωτογενές υλικό αυτής της πρωτοποριακής έρευνας ήταν οι ατομικοί φάκελοι των τροφίμων του Αναμορφωτηρίου Θηλέων Παπάγου, που βρέθηκαν εγκαταλελειμμένοι στα κτίριά του. Υπολογίζεται ότι ο αριθμός των κοριτσιών που φιλοξενήθηκαν στο ίδρυμα κατά τα έτη 1937-1997 αγγίζει τα 2.500. Ο συχνότερα απαντώμενος λόγος εγκλεισμού ήταν «ο ηθικός κίνδυνος που διέτρεχε η ανήλικη ή ο ανήθικος βίος που διήγε, λόγω του επιπόλαιου και ασταθούς χαρακτήρος της». Η φράση αυτή χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει μεγάλο εύρος περιπτώσεων: «άτακτη διαβίωση», παράνομη συμβίωση, πλάνης βίος, κακές συναναστροφές, διασκέδαση σε χώρους ακατάλληλους για την ηλικία της, παραμονή εκτός της οικίας μέχρι τις μεταμεσονύκτιες ώρες, «ροπή προς αλητεία» και εν γένει αντικοινωνική συμπεριφορά.
Ο εγκλεισμός επιβάλλεται τόσο για να έρθουν τα κορίτσια στον ίσιο δρόμο όσο και για να προστατευτεί η κοινωνία. Κάτι που μου φέρνει στον νου το νομικό τέχνασμα της «προστατευτικής κράτησης» που είχαν επιστρατεύσει οι ναζί για να δικαιολογήσουν τον εγκλεισμό των Γερμανών αντιφρονούντων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Να προστατευτούν, υποτίθεται, οι έγκλειστοι από τον… κακό τους εαυτό, αλλά και από την οργή της κοινωνίας!
Μεγάλος, δε, αριθμός κοριτσιών εισάγονταν στο ίδρυμα διότι «στερούνταν οικογενειακού περιβάλλοντος και κατάλληλης επίβλεψης». Οπως σημειώνει η Φωτεινή Μηλιώνη, θυματοποιούνται αυτά τα νεαρά παιδιά για παράγοντες για τους οποίους δεν ευθύνονται. Είναι δε εντυπωσιακό το γεγονός πως, παρότι ο εγκλεισμός σε αναμορφωτήριο παραπέμπει στην επιβολή σε ανήλικο του αντίστοιχου αναμορφωτικού μέτρου του ποινικού δικαίου εκ μέρους του Δικαστηρίου Ανηλίκων ως «τιμωρία» για τη διάπραξη ορισμένου αδικήματος, ελάχιστες ήταν οι περιπτώσεις τροφίμων που παρουσίαζαν ποινικό ιστορικό. Και, μάλιστα, όταν αυτό υπήρχε, αφορούσε κλοπές ευτελούς αξίας.
Η Βασιλική Μηλιώνη, στη δική της έρευνα, που καταλαμβάνει το δεύτερο μέρος του βιβλίου, καταπιάνεται με την εξέλιξη της νεανικής παραβατικότητας στον 20ό αιώνα. Εχει, δε, ανασύρει δημοσιεύματα από το 1900 ώς τα τέλη του προηγούμενου αιώνα, που παρουσιάζουν τη νεανική εγκληματικότητα πάντοτε ως ένα πρωτοφανές φαινόμενο και σε έξαρση. Ενας παρόμοιος λόγος διαχέεται και στις μέρες μας. Στόχος της είναι να καταδείξει τη διαχρονικότητα της παραβατικής συμπεριφοράς των νέων και πως, τελικά, η παραβατικότητα των ανηλίκων στη χώρα μας είναι αρκετά περιορισμένη.
Σύμφωνα με την ίδια, ο συνδυασμός της σωστής διαπαιδαγώγησης και ανατροφής του παιδιού με τις κατάλληλες συνθήκες διαβίωσης αποτελούν, ίσως, τους κυριότερους συντελεστές καταστολής της νεανικής παραβατικότητας. Οπως το διατύπωσε και ο Μιχάλης (και καταγράφεται στο εξαιρετικό αυτό βιβλίο), ανήλικος κρατούμενος του Ειδικού Καταστήματος Κράτησης Νέων στον Αυλώνα, στο τρίτο φύλλο της εφημερίδας «Προσπαθώντας για το αύριο», η οποία εκδίδεται από τα παιδιά που φοιτούν στο σχολείο που λειτουργεί στον συγκεκριμένο χώρο: «Είμαστε και εμείς άνθρωποι, ισότιμοι με όλους τους “απ’ έξω”, κι ας κάναμε λάθη. Είμαστε παιδιά με τα ίδια όνειρα των παιδιών όλου του κόσμου. Η φτώχεια μας, η μοναξιά, η έλλειψη αγάπης, η απουσία της οικογένειας… μας έβγαλαν νωρίς στον δρόμο, αναζητώντας το καλύτερο. Στραβοπατήσαμε, μπλέξαμε, κάναμε λάθη…».
*Δημοσιογράφος, ερευνητής
Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο smatzorou @efsyn.gr
