Οι ιδέες ανάμεσα στη λάμψη και στο σκότος

Οσο μπορώ να θυμηθώ η λέξη ιδεολογία είχε για μένα παλιά μια θετική χροιά. Δεν ήξερα τίποτε για το ρεύμα των ιδεολόγων στα τέλη του 18ου αιώνα και την άποψή τους -που την παραθέτω εδώ απλουστεύοντάς την- ότι οι ιδέες θα κατόρθωναν να φωτίσουν τον κόσμο και να ελέγξουν τις σκοτεινές πτυχές των ψυχών και των κοινωνιών. Αισιόδοξη μάλλον πρόγνωση που το σκοτεινό θέαμα της ανθρωπότητας των επομένων αιώνων, περιλαμβανομένου και του τρέχοντος, δεν μοιάζει να επιβεβαιώνει.

Η δική μου πρώτη επαφή με τη λέξη ιδεολογία ήταν απλή. Πίστευα ότι η λέξη αυτή χαρακτήριζε ανθρώπους που αγωνίζονταν και υπέφεραν για τις ιδέες τους – που, αν και αυτό δεν λεγόταν ρητά, θα πρέπει να ήταν απαγορευμένων αριστερών αποχρώσεων. Και μάλιστα, αν δεν κάνω λάθος, θυμάμαι να τη χρησιμοποιούν πιο πολύ κάποιοι άλλοι που έχοντας οι ίδιοι την κατάλληλη πείρα ζωής προτιμούσαν μάλλον να μην υποφέρουν για χάρη τέτοιων ιδεών ή και γενικότερα να μη ζαλίζουν και πολύ το κεφάλι τους με ιδέες. Ωστόσο, μάλλον ένιωθαν ότι η -συνήθως χαμηλόφωνη- αναγνώριση πως ο τάδε υπέφερε διότι ήταν «ιδεολόγος» άγγιζε και τους ίδιους σαν κάποιους που δεν είχαν μεν αυταπάτες για τη ζωή, αλλά είχαν την ανωτερότητα να κατανοούν και τους αιθεροβάμονες.

Δεν θα μιλήσω εδώ γι’ αυτούς που θέλουν ή δεν θέλουν να πεθάνουν για ιδέες, ούτε για άλλους που θέλουν να σκοτώσουν γι’ αυτές. Και αυτό που με απασχολεί δεν είναι το μεταμοντέρνο ρεύμα που εκπορεύτηκε από δυτικά κέντρα σκέψης -κάποτε με καλές προθέσεις- για να κηρύξει ότι οι ιδέες του αληθούς, του δικαίου και του ωραίου είχαν πεθάνει. Η φρίκη των παγκόσμιων πολέμων και των ομολογημένων και ανομολόγητων δικτατοριών που δεν σταμάτησαν ποτέ, ο ξεδιάντροπος κυνισμός και η γενικευμένη μεταμφίεση προσώπων, λέξεων και πράξεων κάνουν τις θεωρητικές συζητήσεις περί των ιδεών να μοιάζουν παρωνυχίδες.

Μέσα στις σημερινές συνθήκες οι «ιδεολογίες» δεν προβληματίζουν. Ο χτεσινός ναζιστής μπορεί ήδη από καιρό να δηλώνει και να υμνείται ως αγωνιστής της ελευθερίας. Ο χτεσινός σταλινικός να εμφανίζεται και να συγκινεί ως ανθρωπιστής. Ενα μέλος μιας εθνότητας να εγκληματεί ενταγμένο στις γραμμές οργάνωσης που επαγγέλλεται τον αφανισμό των συμπατριωτών του. Και μία -τουλάχιστον- παγκόσμια δύναμη, που έχει για κύρια πηγή πλούτου και εξουσίας τον κάθε κηρυγμένο και ακήρυκτο πόλεμο, να κόπτεται για την ειρήνη. Πικρή εμπειρία μάς δίδαξε από καιρό ότι οι ιδέες δεν φτάνουν για να φωτίσουν τον κόσμο. Αλλά το να βυθίζονται οι ιδέες στο σκοτάδι ισοδυναμεί με την καταστροφή του.