Αντε, και… καλοί πολίτες!

Μπορείτε να φανταστείτε έναν κόσμο στον οποίο τα ζώα -μιλάμε για τα εξημερωμένα: σκύλος, γάτα, κότα, αγελάδα, πρόβατο κ.λπ.- θα ήταν ισότιμοι πολίτες με τους ανθρώπους, απολαμβάνοντας ακριβώς τα ίδια -νομικά κατοχυρωμένα- δικαιώματα μ’ αυτούς; Μπορείτε να φανταστείτε όλα αυτά τα ζώα, και μερικά άλλα ακόμα, να τριγυρνάνε στις πόλεις ελεύθερα, να βόσκουν στα πάρκα και στις πλατείες, να παίζουν στους δρόμους και να κοιμούνται όπου βρουν και επιθυμούν, χωρίς κανένας να έχει το δικαίωμα να τα εμποδίσει; Αντίθετα, να έχει την -ηθική και νομική- υποχρέωση να τους εξασφαλίζει αυτν την ελευθερία;

Και ακόμα, να απαγορεύεται το κούρεμα των προβάτων για εμπορική εκμετάλλευση του μαλλιού τους, παρά μόνο για να τα ξαλαφρώνει από το βάρος του; Και να απαγορεύεται η θανάτωση των νεαρών μοσχαριών («γάλακτος»), κάτι που σήμερα γίνεται για να μην πίνουν το γάλα της μητέρας τους, το οποίο κατευθύνεται στο εμπόριο;

Ολα αυτά ασφαλώς ξεπερνούν τη σκέψη μας και θα μπορούσαμε, ίσως, να τα συναντήσουμε σε κάποιο ευφάνταστο σενάριο ταινίας επιστημονικής φαντασίας, που θα αναφέρεται σε κάποιο πολύ απώτερο μέλλον – όχι πάντως σ’ αυτόν ή στον επόμενο αιώνα. Και όμως, δεν πρόκειται για σενάριο, αλλά για προτάσεις δύο διακεκριμένων Καναδών επιστημόνων:

Της Σου Ντόναλτσον, ερευνήτριας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του καναδικού Γουίνς Γιουνιβέρσιτι, και του Γουίλ Κίμλικα, καθηγητή Φιλοσοφίας στο ίδιο πανεπιστήμιο και προέδρου της Αμερικανικής Εταιρείας Πολιτικής Φιλοσοφίας και Φιλοσοφίας του Δικαίου. Οι προτάσεις τους αναπτύσσονται στο βιβλίο τους με τίτλο «ΖΩΟΠΟΛΙΣ» και υπότιτλο «Μια πολιτική θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων» (Εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Γρηγόρη Μολυβά, Αθήνα 2021).

Γνωρίζοντας πολύ καλά ότι τα όσα προτείνουν -έστω για συζήτηση- θα προκαλέσουν ποικίλες αντιδράσεις, οι δύο συγγραφείς έχουν ετοιμάσει απαντήσεις για κάθε πιθανή ερώτηση. Οπως, ας πούμε, η πιο προφανής: «Πώς θα μπορούσαν τα ζώα να θεωρηθούν πολίτες, όταν δεν μπορούν να κάνουν πολύπλοκες σκέψεις, να παίρνουν πολιτικές αποφάσεις, ούτε καν μιλάνε;». Η απάντηση είναι ότι ασφαλώς τα ζώα μιλάνε -αλλά τις δικές τους «γλώσσες»-, έχουν συναίσθηση του εαυτού τους, μπορούν να σχεδιάσουν τη ζωή τους και, όπως έχουν αποδείξει πολλές σχετικές έρευνες, οι γορίλες, τα δελφίνια, οι φάλαινες αλλά και τα πιο οικεία μας ζώα έχουν τις γνωστικές και ηθικές ικανότητες που στοιχειοθετούν αυτό που λέμε «προσωπικότητα».

Από την άλλη, αν «πολίτης» μπορεί να θεωρείται μόνο όποιος είναι σε θέση να αποφασίζει τι θα ψηφίζει ή να κάνει πολύπλοκες πολιτικές και άλλες σκέψεις, τότε, μ’ αυτή τη λογική, τα βρέφη, οι γέροντες με άνοια και τα άτομα με νοητική υστέρηση δεν θα έπρεπε να νοούνται ως «πολίτες» και, συνεπώς, θα έπρεπε να στερούνται ακόμα και τα θεμελιώδη δικαιώματα που απολαμβάνουν οι «πολίτες». Αντίθετα, αυτά τα άτομα, επειδή ακριβώς είναι ευάλωτα, η κοινωνία όχι μόνο τα αναγνωρίζει ως πολίτες, αλλά και με αυξημένα δικαιώματα προστασίας.

«Εφόσον εμείς τα φέραμε στην κοινωνία μας και τα εξημερώσαμε αυτά τα ζώα», λένε οι δύο συγγραφείς, «εμείς πρέπει να τα ελευθερώσουμε και να πάψουμε να τα εκμεταλλευόμαστε, όπως κάνουμε χιλιάδες χρόνια τώρα». Και φέρνουν για παράδειγμα τους Αφρικανούς που οι Ευρωπαίοι μετέφεραν και πούλησαν, κατά εκατομμύρια, στην Αμερική ως σκλάβους. Ωστόσο, παραδέχονται πως για να γίνουν πράξη οι προωθημένες προτάσεις τους θα πρέπει να συμβούν τεράστιες αλλαγές στις ανθρώπινες κοινωνίες. Θέλουν όμως να δείξουν ότι οι υπάρχουσες θεωρίες περί των δικαιωμάτων των ζώων έχουν πολλά τρωτά και πως είναι καιρός να ξεκινήσει μια συζήτηση σε νέα βάση.

Εδώ που τα λέμε, από το 1824, οπότε ιδρύθηκε στη Βρετανία η πρώτη οργάνωση για την Πρόληψη της Βάναυσης Μεταχείρισης των Ζώων, που αφορούσε την κακομεταχείριση των αλόγων που έσερναν τα κάρα και τις άμαξες, έχουν περάσει δύο αιώνες. Στη διάρκεια των οποίων άλλαξε σταδιακά και σημαντικά ο τρόπος που βλέπουμε τα ζώα. Κάθε αλλαγή προκαλούσε πολλές αντιδράσεις προτού γίνει αποδεκτή. Ας μην κάνουμε προβλέψεις, λοιπόν…