Μοναδικά και πολύτιμα τα έργα ρωσικής πρωτοπορίας της Συλλογής Κωστάκη, ανεξάντλητες οι ιστορίες που αποκαλύπτονται πίσω από αυτά. Κυρίως καταδεικνύουν τις προσπάθειες των καλλιτεχνών, τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα στη Ρωσία να αναπτύξουν σε κοινή τροχιά όλες τις τέχνες (από τη μουσική και τη λογοτεχνία μέχρι την αρχιτεκτονική, τον κινηματογράφο, το θέατρο) και τις επιστήμες. Δημιουργοί που οραματίστηκαν και αγωνίστηκαν για μια καλύτερη κοινωνία μέσω της τέχνης, αλλά στη δεκαετία του 1930 η τέχνη τους απαγορεύτηκε και οι ίδιοι καταδιώχθηκαν ή απομονώθηκαν.
Αυτό το ιδιαίτερο πλαίσιο ζύμωσης αποτυπώνει η νέα έκθεση του MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη στη Μονή Λαζαριστών στη Θεσσαλονίκη, με τίτλο «Οργανική Τέχνη. H Πρωτοπορία στο Πέτρογκραντ», που εγκαινιάζεται την Κυριακή. Γιατί ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα της σύνθεσης των τεχνών και της σχέσης της τέχνης με τη φύση διακρίνεται στη Σχολή Οργανικής Παιδείας του Πέτρογκραντ/Λένινγκραντ, υπό τη διεύθυνση και τη θεωρητική επίβλεψη του εμπνευσμένου καλλιτέχνη, μουσικού και δασκάλου Μιχαήλ Ματιούσιν (1861-1934).
Η νέα έκθεση επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό στα μαθήματα που δίδαξε στο Πέτρογκραντ τη δεκαετία του 1920 ο Ματιούσιν, ενώ γίνεται επίσης αναφορά για τη σχέση της τέχνης με την κίνηση στη ζωγράφο και χορεύτρια Νατάλια Ένμαν, μαθήτρια της Ισιδώρας Ντάνκαν και μέλος του χορευτικού και μουσικού συγκροτήματος «Γκεπταχόρ». Παράλληλα, παρουσιάζεται, μεταξύ άλλων, το έργο πέντε σημαντικών αλλά όχι ιδιαίτερα γνωστών γυναικών καλλιτεχνών της ρωσικής πρωτοπορίας: Ελένα Γκουρό, Ξένια Εντερ, Μαρία Εντερ, Λιουντμίλα Ιβάνοβα, Νατάλια Ένμαν.
Για τον Μιχαήλ Ματιούσιν, η τέχνη υπάρχει στη φύση, στον μικρόκοσμο και τον μακρόκοσμο και χρειάζεται ειδική εκπαίδευση των αισθήσεών μας και ιδίως της όρασης για να την εντοπίσουμε. Σύμφωνα με τον ίδιο, η θεωρία της διευρυμένης όρασης μπορεί να γίνει ένα τέτοιο εκπαιδευτικό εργαλείο, η ζωγραφική δεν μπορεί να είναι στατική, μεταμορφώνεται διαρκώς και συνδέεται στενά με την κίνηση και τον ήχο.
Ο ίδιος επινόησε τον όρο «Οργανική Τέχνη/Παιδεία» το 1923, βασιζόμενος στη θεωρία ότι ο κόσμος είναι ένα αυστηρά δομημένο σύστημα που διέπεται από νόμους, κινείται αέναα και έχει τον δικό του βιολογικό ρυθμό, ακόμη κι όταν πρόκειται για ανόργανη ύλη, όπως οι κρύσταλλοι ή η πέτρα. «Αν η ζωή και η ανάπτυξη του πλέον μικρού είναι παρόμοια με αυτήν του απείρως μεγάλου και η ουσία τους, ή η ψυχή τους, μπορεί να εκφραστεί, και αν το μικρότερο περιλαμβάνει το μεγαλύτερο, τότε οι αντιλήψεις για τα φαινόμενα δεν είναι επαρκείς και όλες οι ιδέες μας για τη φύση και την ηθική θα πρέπει να αναθεωρηθούν», έγραφε ο Ματιούσιν το 1912, επηρεασμένος και από τη θεώρηση της συζύγου του, ζωγράφου και λογοτέχνιδος Ελένα Γκουρό, που πέθανε το 1913.
Ο Ματιούσιν ασχολήθηκε ιδιαίτερα με παρατηρήσεις και πειράματα στο Τμήμα Οργανικής Παιδείας. Βοηθοί του ήταν τα τέσσερα αδέλφια Έντερ και ο Νικολάι Γκρίνμπεργκ. Οι καλλιτέχνες πραγματοποιούσαν εργαστηριακές βιολογικές έρευνες σε συνδυασμό με μαθήματα μουσικής και ασκήσεις αυτοσυγκέντρωσης, για την τελειοποίηση των αισθήσεων, επιδιώκοντας αυτό που ο Ματιούσιν αποκαλούσε «διευρυμένη όραση». Στο έργο των καλλιτεχνών του «Τμήματος Οργανικής Παιδείας» βασικό συστατικό του πίνακα είναι το φως, το οποίο με τη σειρά του δημιουργεί το χρώμα.
Τα 250 έργα και το αρχειακό υλικό της έκθεσης προέρχονται από τη Συλλογή και το Αρχείο Κωστάκη, καθώς και από τη σημαντικότατη δωρεά μιας συλλογής πινάκων, σχεδίων και αρχειακού υλικού της Λιουντμίλα Ιβάνοβα από τους καθηγητές John E. Bowlt και Nicoletta Misler που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα, εμπλουτίζοντας έτσι τις συλλογές του μουσείου. Οι εκθεσιακοί χώροι στη Μονή Λαζαριστών παίρνουν χρώμα, κίνηση και ήχο, τόσο από τα έργα όσο και από τις διαδραστικές μηχανές πειραματικού ήχου που ανακατασκευάστηκαν, βάσει σχεδίων της δεκαετίας του 1920, ειδικά για την έκθεση, από τον διευθυντή του Κέντρου Theremin, Αντρέι Σμιρνόφ.
♦Info: MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, Κολοκοτρώνη 21, Μονή Λαζαριστών, τηλ. 2310-589143/www.momus.gr.
Εγκαίνια την Κυριακή 5 Ιουνίου στις 8 μ.μ. Θα ακολουθήσει συναυλία της Λίντια Κάβινα. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 26 Φεβρουαρίου 2023.
Επιμέλεια: Μαρία Τσαντσάνογλου, ιστορικός της ρωσικής πρωτοπορίας, διευθύντρια MOMus-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη.
