Οι εξελίξεις στην Ουκρανία κάνουν φανερό ότι ο κόσμος έχει μετακινηθεί από την εποχή της τάξης στην εποχή της εντροπίας, δηλαδή της αταξίας. Οπως γράφουν τα λεξικά, η εντροπία είναι μια επιστημονική έννοια που μετρά την αταξία: όσο υψηλότερη είναι η εντροπία τόσο μεγαλύτερη είναι η αταξία.
Στο παρελθόν ο κόσμος βρισκόταν σε τάξη, καθώς οι υπερδυνάμεις κατάφερναν να βρουν ένα σημείο σύγκλισης –συνεννόησης αν προτιμάτε– πάνω στο οποίο διαμόρφωναν τις ισορροπίες που προϋπέθετε η ευστάθεια. Σήμερα δεν μπορούμε να μιλάμε για μεμονωμένη υπερδύναμη ή για υπερδυνάμεις αλλά για σύγκλιση δυνάμεων που προέρχονται από έθνη, πολυεθνικές, ιδεολογικά κινήματα, ισχυρές οργανώσεις, μηδέ των εγκληματικών εξαιρουμένων. Αυτές οι δυνάμεις είναι αλληλένδετες, αλληλεξαρτώμενες, διασυνδεδεμένες αλλά και εχθρικές, αντίπαλες, ανταγωνιστικές.
Συνυπάρχουν για να επιβιώνουν, αλλά ταυτόχρονα με ύπουλους και δόλιους τρόπους προσπαθούν να κάνουν απόκτημα τα κτήματα των άλλων. Γεωπολιτική ισχύς, οικονομική δύναμη, τεχνολογική γνώση, τεράστιες ποσότητες πληροφοριών, δίκτυα… συγκολλούν αλλά και ταυτόχρονα χωρίζουν τις δυνάμεις που συμμετέχουν στα παιχνίδια ισχύος. Πλέον, η παγκόσμια τάξη είναι τόσο πολυπαραγοντική, πολύπλοκη και ευπαθής, ώστε ο απλός άνθρωπος να μην μπορεί να διακρίνει πού αρχίζει και πού τελειώνει η επιρροή και η αλληλεξάρτηση των δυνάμεων.
Δεν θα ήταν υπερβολή αν υποστήριζε κανείς ότι από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το βασικό συστατικό της παγκόσμιας ισορροπίας ήταν ο τρόμος. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ο τρόμος προερχόταν από την απειλή του ατομικού ολέθρου. Στα επόμενα χρόνια η προοπτική ενός οικονομικού ολέθρου απέτρεπε τους αντιμαχόμενους να φτάσουν στα άκρα. Αποτέλεσμα ήταν τα πυρηνικά να κάνουν αδιανόητο τον πόλεμο μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων και η παγκοσμιοποίηση αδύνατο τον απομονωτισμό.
Το στοιχείο εκείνο που κάνει την εποχή της εντροπίας να μη μοιάζει με καμία προηγούμενη, είναι η αβεβαιότητα. Πριν από την εποχή της εντροπίας, η πολιτική βασιζόταν σε προβλέψιμες και σχετικά σταθερές παραδοχές, ενώ σήμερα οι συνθήκες ισορροπίας διαμορφώνονται από ένα σύστημα ασταθές, αλλοπρόσαλλο, που στερείται συμπεριφορικής κανονικότητας. Δηλαδή σήμερα ζούμε στην εποχή της ανήσυχης αταξίας, που χαρακτηρίζεται από την έλλειψη συγκεκριμένου στόχου αλλά με ισχυρή εχθρότητα.
Πώς φτάσαμε ώς εδώ; Μια απάντηση είναι ότι ο κόσμος ζει τη μεγαλύτερη περίοδο σχετικής ειρήνης στην Ιστορία. Η απουσία κατακλυσμικών πολέμων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων ήταν προφανώς μια μεγάλη ευλογία. Αλλά έφερε επίσης ένα πραγματικό κόστος, καθώς ενίσχυσε τη σύγχυση και την αστάθεια.
Μια άλλη απάντηση μπορεί να προκύψει από την προσομοίωση της σημερινής πραγματικότητας στα δεδομένα της θανατηφόρας «παγίδας του Πολυβίου». Υπενθυμίζεται ότι ο Ελληνας ιστορικός, που έγραψε για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (καλύπτοντας την περίοδο 220-146 π.Χ.), διατύπωσε την άποψη πως ένα κράτος παρακμάζει όχι στην πολεμική του φάση αλλά στην ειρήνη, όταν οι πολιτικοί του θεσμοί διαβρώνονται από τη φιλαργυρία και τη φιλαρχία των αρχουσών τάξεων του και τη συνακόλουθη λαϊκιστική έξαρση στις τάξεις του λαού.
Στην εποχή της εντροπίας ένα είναι σίγουρο: Η Ιστορία δεν μπορεί πλέον να επαναληφθεί επειδή το κόστος είναι τεράστιο και το όφελος περιορισμένο. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς πολιτικός επιστήμονας για να αντιληφθεί ότι η κόλαση από έναν παγκόσμιο πόλεμο ή από την απόλυτη οικονομική καταστροφή θα κάνει εξίσου δυστυχισμένους τόσο τους νικητές όσο και τους ηττημένους.
Η κρίση στην Ουκρανία προσφέρεται για να αντιληφθεί κανείς τα χαρακτηριστικά της εποχής της αβεβαιότητας και της αταξίας. Στο άρθρο «What if Russia Wins? A Kremlin-Controlled Ukraine Would Transform Europe» («Κι αν κερδίσει η Ρωσία; Μια Ουκρανία υπό τον έλεγχο του Κρεμλίνου θα μεταμόρφωνε την Ευρώπη»), που έγραψαν η Liana Fix και ο Michael Kimmage και δημοσιεύτηκε στο «Foreign Affairs», καταγράφονται μερικές από τις δεκάδες –μπορεί και εκατοντάδες– επιπτώσεις της σύγκρουσης που εκτυλίσσεται στην Ουκρανία.
Διαβάζοντας τις επισημάνσεις των συγγραφέων, συνειδητοποιείς ότι δεν πρόκειται για μια σύγκρουση μεταξύ «καλών» και «κακών», αλλά για μια πολύπλοκη και πολυπαραγοντική αντιπαράθεση που μπορεί να ανατρέψει τις ασταθείς ισορροπίες τόσο των αγορών όσο και της γεωπολιτικής. Αντιλαμβάνεσαι επίσης ότι η διασυνδεσιμότητα και η αλληλεξάρτηση δεν αφήνουν κανέναν ανεπηρέαστο: Ρωσία, Γερμανία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Κίνα, ενέργεια, μεταλλεύματα, σιτηρά, αλυσίδες εφοδιασμού, ΝΑΤΟ, τεχνολογία, τραπεζικό σύστημα, συναλλαγματικές ισοτιμίες… επηρεάζουν και επηρεάζονται και συνθέτουν ένα μπερδεμένο κουβάρι, που για να μην καταστραφεί χρειάζεται οι συμμετέχοντες να επιστρατεύσουν όλα τα αποθέματα σωφροσύνης, μετριοπάθειας και ευθύνης.
Υπό αυτήν τη σκοπιά, η έλλειψη βεβαιοτήτων και σταθερών που χαρακτηρίζει την εποχή της εντροπίας, μπορεί να οδηγήσει είτε σε καταστροφική αποσταθεροποίηση είτε σε επιστροφή στις βασικές ανθρώπινες αξίες.
* δημοσιογράφος, συγγραφέας
