Αν κάποιος ψάξει το όνομά του στο ίντερνετ, θα βγει ένας ζωγράφος, ένας χορευτής, ένας της Επαναστάσεως του 1821 και το ψευδώνυμο του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου. Μιχάλης Οικονόμου – ένα όνομα, πολλαπλές προσωπικότητες. Το λέμε και γελάμε. Ο ίδιος είναι πάντως ο γνωστός ηθοποιός, από τους καλύτερους της γενιάς του. Βραβευμένος με Χορν, με σημαντικές εμφανίσεις σε τηλεοπτικές παραγωγές («Τα καλύτερά μας χρόνια»), κινηματογραφικές (διεθνείς κυρίως) και φυσικά θεατρικές.
Τον τελευταίο χρόνο πρωταγωνιστεί (μαζί με τους Παντελή Δεντάκη και Αλμπέρτο Φάις πλέον) στην «Τριλογία των Λήμαν Μπράδερς» σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου, στο Θέατρο του Νέου Κόσμου. Αν και τελευταία το όνομά του έχει «συζητηθεί» ίσως περισσότερο εξαιτίας της νομιμοποίησης της σχέσης του με τον Γιώργο Μακρή και τον μικρό γιου τους, Νικηφόρο.
Ωστόσο, έχουμε την αίσθηση πως και ο ίδιος ο Μιχάλης Οικονόμου φέρει «παιδικά» χαρακτηριστικά, με την έννοια της συστολής: προσέχει τα λόγια του, είναι ευγενής και, δίχως να δημιουργεί εντάσεις, προκαλεί αλλαγές. Μας μίλησε για τα πάντα (το πώς μόλις στα 35 του φανέρωσε τη σεξουαλική του ταυτότητα στους γονείς του, για τη σχέση του με το θείο κ.ά.), ωστόσο επικεντρωθήκαμε εν τέλει αλλού…
● Πώς νιώθεις για το ότι, αν γκουγκλάρει κάποιος το όνομά σου, βγαίνει η προσωπική σου ζωή πρώτα;
Με τρομάζουν όλα αυτά. Η δύναμη της πληροφορίας, καθώς και η ταχύτητα εξάπλωσής της – με τρομάζουν. Και ως αποδέκτη όλου αυτού, αλλά και ως πομπό: δίνεις μια συνέντευξη, φράσεις σου απομονώνονται και τις διαβάζεις παντού, λες και έχεις δώσει συνέντευξη σε δεκάδες ανθρώπους. Από την άλλη, επίσης λόγω ταχύτητας, απλά κοιτάμε τίτλους. Ούτε ποιος υπογράφει το κείμενο ούτε καν όλο το κείμενο. Το κάνω κι εγώ αυτό.
Και με ενοχλεί που δεν μπορώ να συγκεντρωθώ για 5 λεπτά να διαβάσω ένα άρθρο. Η προσοχή μου είναι πολυδιασπασμένη και πράγματι συνυφαίνεται η χρήση του κινητού με την έννοια του on the go. Αν κρατάς ένα έντυπο, είναι διαφορετικά από το να σκρολάρεις σε ένα κινητό.
● Αυτό είναι και το «τουίστ» που χορεύεις ως Λήμαν στην παράσταση; Ολο και πιο γρήγορα, όλο και πιο έντονα, ώς το τέλος;
Ναι. Λες και θέλω ικανοποιήσω την αίσθηση ότι έχω γνώση του τι συμβαίνει αλλά πολύ επιδερμικά, δίχως καμία εμβάθυνση. Μόνο και μόνο για να μη νιώθω απομονωμένος. Ενέχει και μια απληστία όλο αυτό. Και με διασπά. Γινόμαστε πολυδιασπασμένοι, δεν έχουμε επαφή, ούτε με τον εαυτό μας, ούτε με το συναίσθημά μας, ούτε με αυτό που διαβάζουμε ή κάνουμε. Αλλά και ο ίδιος ο καπιταλισμός από αυτά τα υλικά είναι φτιαγμένος – την ιστορία του οποίου διηγούμαστε και στην παράσταση.
● Ωστόσο, παρατηρώ πως, όταν μιλάς, αποφεύγεις τον άμεσο κοινωνικοπολιτικό σχολιασμό…
Ισως γιατί προτιμώ να κάνω πολιτική μέσα από την καθημερινότητά μου, δίχως να χρειάζεται να μιλάω κατευθείαν γι’ αυτό. Βέβαια, όσα έχω πει δημόσια εμπεριέχουν και ένα πολιτικό κομμάτι. Ας πούμε στους «Λήμαν» δεν υπάρχει σαφής πολιτικός σχολιασμός, αλλά δεν χρειάζεται κιόλας! Περιγράφοντας την πορεία των τριών αυτών αδερφιών, τις αλλαγές μέσα στα χρόνια, την αποπροσωποποίηση ακόμα και των ίδιων, αρκεί. Από την άλλη, δεν έχω ασχοληθεί ποτέ με τον καπιταλισμό, ως αντικείμενο μελέτης.
● Τι εννοείς; Διοίκηση Επιχειρήσεων δεν σπούδασες; (γελάμε)
Ισχύει, αλλά δεν τα πάω καλά με όλα αυτά. Στο έργο, όλο αυτό βγαίνει όχι μέσα από μια θεωρητική παρουσίαση της ιστορίας του καπιταλισμού, αλλά μέσα από συγκεκριμένες δράσεις και σχέσεις ανθρώπων. Αυτό είναι το ίδιο το θέατρο εξάλλου: δεν είναι ένα μάθημα ιστορίας ή πολιτικής. Το όποιο «μήνυμα» βγαίνει μέσα από την ίδια τη δράση των ηρώων, από τις σκέψεις και τα πάθη τους. Βασικά είναι ένα καλογραμμένο θεατρικό έργο, που ο θεατής καταλαβαίνει επειδή πρώτα νιώθει και όχι επειδή «διδάσκεται».
Είναι ενδιαφέρον το πώς τρεις μετανάστες Εβραίοι στις ΗΠΑ στα μέσα του 19ου αιώνα, από ένα μικρό μαγαζάκι, αρχίζουν να εκμεταλλεύονται καταστροφές (μια πυρκαγιά, έναν Εμφύλιο, αργότερα το Κραχ), καθώς και τα ξεχωριστά ταλέντα του καθενός για να πλουτίσουν: αρχίζουν ως έμποροι, γίνονται μεταπράτες, μετά τράπεζα και μετά χρηματοπιστωτικό ίδρυμα, με την κατάληξη που όλοι γνωρίζουμε (αν και τις τελευταίες δεκαετίες, κανένας Lehman δεν ήταν στη Lehman Brothers)… Ενα κομμάτι μου τους θαυμάζει για το πώς «χρησιμοποίησαν» τις όποιες καταστροφές για την εξέλιξή τους. Μάλιστα πολύ σοφά ο συγγραφέας παραλληλίζει κομμάτια της ιστορίας των Lehman Brothers με κομμάτια της Παλαιάς Γραφής, όπως ο Νώε ή ο Πύργος της Βαβέλ.
Από την άλλη, βλέπεις ότι όλο αυτό έχει ως κινητήριο δύναμη την απληστία! Αυτό που με προβληματίζει είναι αν τελικά οι ίδιοι οι Lehman ήταν άπληστοι ή αν κάποιος βουτήξει στο ποτάμι του καπιταλισμού, μοιραία τον παρασέρνει η ορμή του. Νομίζω το ένα τροφοδοτεί το άλλο: δηλαδή η ορμή του ποταμού τροφοδοτεί και τροφοδοτείται από την ανθρώπινη απληστία. Το θέμα είναι πως ο γκρεμός είναι αναπόφευκτος στο τέλος: και αν όχι για σένα, σίγουρα για κάποιους. Εν προκειμένω, ήταν όλος ο κόσμος που επηρεάστηκε με την κατάρρευση των Lehman Brothers.
● Μα δεν είμαστε όλοι μέσα σ’ αυτό το «ποτάμι»; Είτε πλατσουρίζουμε στις άκρες, είτε λιαζόμαστε στην όχθη, είτε κολυμπάμε μέσα του…
Πράγματι, όλοι σε αυτό το σύστημα ζούμε και με τη λογική του συναναστρεφόμαστε. Φορές με παρατηρώ πώς μπαίνω στη διαδικασία να ζηλέψω κάτι που έχει ένας άλλος, ενώ δεν το χρειάζομαι. Ή ακόμα και κάτι που έχω ήδη, αλλά, επειδή το έχει ανεβάσει στο story του ένας άλλος, πάλι το ζηλεύω!
● Αρα είναι η εικόνα και η επιθυμία που ταυτίστηκαν με την ανάγκη και την ύπαρξη…
Το λέει εξαιρετικά η παράσταση αυτό: το πώς αρχικά κατασκεύασαν πιστούς (καταναλωτές δηλαδή) και πώς στη συνέχεια συνέδεσαν το «καταναλώνω» με την έννοια της ανάγκης και όχι του πραγματικά «χρειάζομαι», αλλά του «υπάρχω». Το πώς για να υπάρξω στ’ αλήθεια έχω ανάγκη το να καταναλώνω… Σ’ το ξαναλέω, το βλέπω και σε μένα αυτό! Τα κοινωνικά δίκτυα παίζουν φυσικά και αυτά τον ρόλο τους. Ολες αυτές οι καταστάσεις τρέφονται από το ότι ο άνθρωπος (ο αστικός άνθρωπος) ζητά όλο και περισσότερα. Χρειάζεται παρατήρηση αυτό και αντίσταση. Θαυμάζω τους ανθρώπους που μπορούν και αντιστέκονται –σε όποιο βαθμό– στην καπιταλιστική μανία. Είναι η πολιτική καθημερινή πράξη που λέγαμε…
Πάντως, από τότε που παίζουμε τους «Λήμαν Μπράδερς» και ακούω τις φράσεις του έργου καθημερινά και μετά πηγαίνω σπίτι και βλέπω διαφημίσεις, αμέσως καταλαβαίνω πόσο ψεύτικα είναι όλα αυτά: πόσο προσπαθούν να μας εκμαιεύσουν τη συγκίνηση, τη συμπόνια, τον ηρωισμό, το καθήκον. Βρίσκουν τις σωστές λέξεις για να πουλήσουν ένα προϊόν, μάλλον άχρηστο και σίγουρα απρόσωπο. Και τι κάνουν γι’ αυτό; Το κάνουν πολύ προσωπικό: ότι είναι ειδικά για σένα!
● Από τη μια έχουμε, λοιπόν, την αορατότητα ανθρώπων και τη χρησιμοποίησή τους όταν έρχονται στην ορατότητα (όπως το pink washing) και από την άλλη έχουμε το απρόσωπο να γίνεται προσωπικό.
Ο σύντροφός μου είναι άνδρας και έχουμε ένα παιδί μαζί. Αυτό το έχω κάνει ορατό, ενώ πριν από κάποια χρόνια δεν θα μπορούσα. Ωστόσο, πράγματι έχει γίνει (και) μόδα το να μιλάμε για τη «διαφορετικότητα», τη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα κ.λπ. Λες και το να βάψουμε μια μπλούζα πολύχρωμη αρκεί. Από τη μια με βρίσκει σύμφωνο το να ακούγονται και να γίνονται ορατά όλα αυτά. Από την άλλη, παρατηρώ, ας πούμε, ότι με ρωτάν μόνο για τον γάμο μου και όχι για τη δουλειά μου – ίσως δεν ξέρουν και τίποτα για τη δουλειά μου. Λες και είμαι ένα εξωγήινο ον, άξιο παρατήρησης!
Ακόμα κι από την ταχύτητα που σε ρωτάνε φαίνεται αυτό: το ότι δεν θέλουν ν’ ακούσουν τις απαντήσεις σου, αλλά να σε εκθέσουν όσο περισσότερο γίνεται. Ακριβώς σαν ένα περίεργο ον σε κλουβί τσίρκου. Οπότε, ναι, έχω αισθανθεί απρόσωπος και ως ορατός. Φυσικά υπάρχουν και εξαιρέσεις και φυσικά η ορατότητα είναι ακόμη το ζητούμενο. Αλλά και ο τρόπος που θα την αποκτήσουμε, όσοι είμαστε «διαφορετικοί» ή περιθωριοποιημένο κ.λπ., παίζει πολύ σπουδαίο ρόλο.
● Από την άλλη, στο έργο, το απρόσωπο γίνεται προσωπικό.
Ισχύει, αλλά πρόσεξε τι γίνεται ταυτόχρονα: βλέπουμε, ας πούμε, στο έργο πως ακόμα και η διαδικασία του πένθους καθενός Lehman, αλλάζει με τα χρόνια: αποπροσωποποιείται. Βλέπεις δηλαδή πως όσο επιταχύνεται ο ρυθμός του κέρδους (που, για να γίνει αυτό, πρέπει και ο ίδιος να «χάσεις» το πρόσωπό σου και να γίνεις από πρόσωπο, coorporation) τόσο χάνεις και τον εαυτό σου και γίνεσαι άτομο. Δηλαδή, αριθμός. Χάνεις τη μοναδικότητα που έχεις μέσα από τη διαφορετικότητά σου και γίνεσαι απλά ένα μαθηματικό στοιχείο.
● Εσύ το παιδί σου, σε αυτόν τον κόσμο, πώς θα το μεγαλώσεις;
Τρέμω! Από τη μια νιώθω αισιόδοξος, γιατί παρατηρώ μια επαγρύπνηση και από την άλλη υπάρχει μια ασύλληπτη, δολοφονική βία και μια τρομερή πόλωση. Από τη μια μπορώ να μιλήσω για το παιδί μας, από την άλλη δεν υπάρχει νομική υπόσταση δική μου ως προς το παιδί ακόμα. Η κυβέρνηση προφανώς φοβάται ότι θα χάσει ψήφους και δεν το προχωράει. Επίσης, από τη μια μιλάμε όλοι για το #MeToo και από την άλλη νιώθω σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Πριν έρθω στη συνέντευξη, μια συνάδελφος μου τηλεφώνησε λέγοντάς μου πως μια σκηνοθέτιδα την απέλυσε με ένα sms μετά από μέρες προβών. Ετσι· επειδή είχε την εξουσία. Πριν από δέκα χρόνια, η ίδια σκηνοθέτιδα είχε κάνει ακριβώς το ίδιο σε μένα.
Και τώρα ξανασυμβαίνει. Και αναρωτιέμαι: οι συνάδελφοι της κοπέλας τι έκαναν; Τι θα κάνουν; Γιατί δεν έχει αλλάξει κάτι; Τελικά, οι εξουσιαστικές, κακοποιητικές συμπεριφορές συνεχίζουν. Ειδικά τώρα που δεν υπάρχουν καν συμβάσεις, είναι ακόμα χειρότερα. Και μιλάω απλά για επαγγελματικά ζητήματα, δεν έχω μπει καν σε θέματα σεξουαλικής παρενόχλησης και κακοποίησης. Πάντως, ο φόβος υπάρχει ακόμα. Οπως και η σιωπή και η αποσιώπηση και κυρίως η μη αντίδραση. Εχουμε δρόμο. Πρέπει να δράσουμε ως ομάδα. Η όποια αλλαγή θα έρθει μόνο συλλογικά.
? Η τριλογία των Λήμαν Μπράδερς
Του Στέφανο Μασίνι
Θέατρο του Νέου Κόσμου, Κεντρική Σκηνή, Αντισθένους 7 & Θαρύπου, Αθήνα Τηλ: 210 9212900
Σκηνοθεσία: Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος
Παίζουν: Μιχάλης Οικονόμου, Παντελής Δεντάκης, Αλμπέρτο Φάις
Στο πιάνο: Δημήτρης Βεντουράκης
Παραστάσεις: Τετάρτη 19.00, Παρασκευή 20.30, Σάββατο 21.15, Κυριακή 18.00
Εισιτήρια: viva.gr
