Γιατί το metaverse δεν μπορεί να είναι το μέλλον της ανθρώπινης επικοινωνίας

Πάρα πολύ γρήγορα, σχεδόν αυτόματα, το όραμα του Μαρκ Ζάκερμπεργκ για το metaverse προσέκρουσε στις δύσπιστες γνώμες των παραδοσιακών και social media. Αυτό που φαίνεται να είδαν οι περισσότερες κριτικές φωνές στη βιντεο-παρουσίαση των τεχνολογιών ενός δικτυακού μετασύμπαντος δεν ήταν τόσο μια πειστική στρατηγική έρευνας και ανάπτυξης, αλλά μια απόπειρα του Ζάκερμπεργκ να αλλάξει την δημόσια κουβέντα γύρω από το Facebook. Να μετατοπίσει δηλαδή το ενδιαφέρον από τις ειδήσεις που εστιάζουν στη σχεδόν μονοπωλιακή του θέση στην ψηφιακή επικοινωνία προς ρεπορτάζ για την τεχνολογική δραστηριότητα της εταιρείας. Η ίδια η αλλαγή του ονόματος του Facebook σε Meta ερμηνεύθηκε από δύσπιστους και μη σχολιαστές ως μέρος αυτής της επικοινωνιακής στρατηγικής: ένας τρόπος για να δείξει η εταιρεία ότι επενδύει σοβαρά στις τεχνολογίες XR (αυξημένης και δυνητικής πραγματικότητας) ως τα βασικά δομικά υλικά του Web 3.0. 

Κι όμως περίπου τέσσερεις μήνες μετά από την παρουσίαση του Ζάκερμπεργκ το metaverse εξακολουθεί να κυριαρχεί στις συζητήσεις του παγκόσμιου τεχνο-επιχειρηματικού τομέα. Κάτι από την επιχειρηματική αισιοδοξία της αρχής του αιώνα, πριν το σπάσιμο της dot com φούσκας, υπάρχει στον αέρα. Η αισιοδοξία των επενδυτών βασίζεται στην ιδέα ότι ακόμα περισσότερες εταιρείες μπορούν να αποσπούν ακόμη περισσότερη αξία από τους χρήστες σε ένα ίντερνετ που θα έχει την αρχιτεκτονική «διασυνδεδεμένων κόσμων» όπως θα είναι το metaverse.

Πολύ συχνά αυτή η ιδέα συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι η αξία που θα παράγεται στους διάφορους εταιρικούς κόσμους του metaverse θα μπορεί να κεφαλαιοποιείται με τη χρήση blockchain τεχνολογιών και να ανταλλάσσεται ως NFT. Χωρίς τα πολιτικά προβλήματα των social media και χωρίς κυβερνητικές παρεμβάσεις, το metaverse μπορεί, τουλάχιστον για κάποια χρόνια, να είναι η τέλεια αυτορρυθμιζόμενη αγορά. Προς το παρόν πάντως όλα αυτά είναι ακόμα στο επίπεδο των προθέσεων και των πρωτόλειων προσπαθειών. 

Ακόμα λιγότερο ανεπτυγμένο από τις πλατφόρμες του metaverse είναι το όραμα που θα τις κάνει ελκυστικές. Από τις αιτιολογήσεις που έχουν διατυπωθεί ξεχωρίζω τρεις βασικές γραμμές. Κάποιοι φαντάζονται το metaverse ως μια δυναμική μετεξέλιξη των online παιχνιδιών, ως κοινωνικούς χώρους δηλαδή όπου οι άνθρωποι θα κάνουν παρέα με τους φίλους τους. Άλλοι διαβάζουν στο metaverse την επαγγελία της αθανασίας. Αν σταδιακά ο ψηφιακός εαυτός του metaverse ταυτιστεί απολύτως με τον πραγματικό εαυτό τότε οι χρήστες θα μπορούν να μεταφέρουν τις online προσωπικότητές τους ως εαυτούς σε νέες «μονάδες».

Το τρίτο όραμα είναι αυτό του Facebook (ως Meta) το οποίο εστιάζει στην ενσώματη εμπειρία του metaverse. Όπως εξηγεί ο Ζάκερμπεργκ στην παρουσίασή του, το metaverse είναι η επόμενη φάση του ίντερνετ, ένα εμβυθιστικό web 3.0, όχι πλέον απλώς ένα σύστημα απεικόνισης. Από τα τρία αυτά προφητικά οράματα θεωρώ ότι το τελευταίο είναι το πιο ενδιαφέρον, όχι λόγω της τεχνολογίας που υπόσχεται η Meta, αλλά λόγω της ρητορικής που αναπτύσσει για να την κάνει ελκυστική.

Η λέξη «εμπειρία» κυριαρχεί στη ρητορική του Ζάκερμπεργκ. Η Meta παρουσιάζεται ως μια εταιρεία που δημιουργεί εμπειρίες: το Facebook, το Instagram και το Whatsapp, το metaverse είναι όλα εμπειρίες. Η ρητορική της εμπειρίας μπορεί να παραπέμπει στα παλιότερα οράματα που συνόδευσαν τις τεχνολογίες δυνητικής πραγματικότητας στη δεκαετία του 1990, αλλά για το Facebook είναι καινούργια.

Ιστορικά η θεμελιώδης αξία του Facebook είναι η συνδεσιμότητα. Η αποστολή της εταιρείας σύμφωνα με τον Ζάκερμπεργκ είναι η «διασύνδεση του κόσμου». Η αξία αυτή, την οποία το Facebook αναγνωρίζει ως καθολική ανθρώπινη επιθυμία και δικαίωμα, είναι ουσιαστικά η βάση της κυρίαρχης ιδεολογίας των τελευταίων δεκαετιών, του «νέου πνεύματος του καπιταλισμού». Αν θέλει κανείς προσωπική και επαγγελματική επιτυχία πρέπει να έχει την ευελιξία να δημιουργεί συνεχώς καινούργιες συνδέσεις διευρύνοντας το δίκτυό του.

Αφού δεν υπάρχουν πλέον οι εγγυήσεις ασφάλειας των παραδοσιακών θεσμών και τρόπων εργασίας είναι στο χέρι του καθενός να ξεκινήσει τα επαγγελματικά και προσωπικά πρότζεκτ. Τα social media είναι μαζί η πραγματοποίηση αυτού του τρόπου σκέψης και το τεχνολογικό μέσο του δικτυωμένου ανθρώπου. Ο ίνφλουενσερ, ο δημιουργός περιεχομένου, ο εντερπρενέρ είναι κάποιοι από τους πρωταγωνιστικούς χαρακτήρες του δικτυακού κόσμου οι οποίοι επιδίδονται συνεχώς στην δικτύωση με την προσδοκία να μετατρέψουν followers σε αναγνώριση και χρήμα.

Η ρητορική του Facebook απέκτησε πιο συλλογικά χαρακτηριστικά μετά τις αντιδράσεις για τα fake news και το σκάνδαλο της Cambridge Analytica. Στα πιο πρόσφατα μανιφέστα του ο Ζάκερμπεργκ έκανε λόγο για «συνδεσιμότητα», αλλά και για «κοινότητα». Μπλέκοντας και τις δύο αξίες μαζί, επαναπροσδιόρισε την αποστολή του Facebook ως τη διασύνδεση της παγκόσμιας κοινότητας. Ούτε όμως αυτή η ρητορική στρατηγική ήταν ικανή να αποσοβήσει τη σφοδρή κριτική κατά της εταιρείας που κλιμακώθηκε ραγδαία μετά το 2016. Το Facebook εξακολουθεί να θεωρείται σήμερα μια εταιρεία που κερδοφορεί από την παρακολούθηση των χρηστών του και την επεξεργασία των δεδομένων της δικτυακής συμπεριφοράς τους και μάλιστα με μονοπωλιακό τρόπο.

Στη ρητορική που αιτιολογεί το metaverse, η αξία της κοινότητας αντικαθίσταται από την αξία της εμπειρίας. Το metaverse είναι ένας χώρος εμπειρίας, αισθήσεων, αγγιγμάτων στον οποίο συνδεόμαστε με τους άλλους. Το υπέρτατο όνειρο της ανθρωπότητας είναι να αισθανόμαστε ότι είμαστε μαζί, λέει ο Ζάκερμπεργκ, και αυτό μπορεί να γίνει μέσω της τεχνολογίας της Meta. Νομίζω ότι η επιλογή της «εμπειρίας» είναι καίρια. Όντως η ανάγκη για συνάντηση με τους άλλους ανθρώπους είναι το κυρίαρχο αίτημα της εποχής. Κι αυτό γιατί αν ο πραγματικός κόσμος είναι μια δυστοπία κλιματικής κρίσης, πανδημίας, οικονομικής κρίσης, μίσους για τον διαφορετικό άλλο, και ακραίας πολιτικής αντιπαράθεσης, τότε η αποξένωση (η αλλοτρίωση) είναι η βασική συνθήκη ζωής και η υπέρβασή της, η κοινή ανθρώπινη επιθυμία.

Στην αγωνία για το τέλος της αποξένωσης η Meta προσφέρει το metaverse ως υβριδική ουτοπία συνύπαρξης του ψηφιακού με το φυσικό. Αλλά αυτό δεν είναι ένα φανταστικό μέλλον – είναι ήδη η ζωή μας. Ζούμε ήδη στο metaverse. Τα τηλέφωνά μας έχουν ήδη καταργήσει τα διακριτά όρια μεταξύ του δικτυακού και του offline κόσμου. Ουσιαστικά αυτό σημαίνει ότι το metaverse, ή πιο γενικά η δικτυακή τεχνολογία, όχι μόνο δεν μπορεί να είναι απαλλαγμένη από τα προβλήματα των κοινωνιών μας, αλλά είναι καθοριστικός παράγοντας για τη δημιουργία τους.

Με άλλα λόγια το metaverse δεν είναι ένας εναλλακτικός κόσμος, αλλά περισσότερο από αυτό που έχουμε ήδη. Ως ένα τεχνολογικό περιβάλλον εργασίας, κατανάλωσης και απόλυτης παρακολούθησης, ρυθμισμένο σύμφωνα με τις αρχές διάφορων εταιρειών, το metaverse δεν φαίνεται να είναι σχεδιασμένο για να στηρίξει καμία εκδοχή του ευ ζην. Είναι επομένως ειρωνικό πώς το όνειρο για απόδραση από την αποξένωση χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει ακόμα περισσότερη αποξένωση.

Αν κάτι δείχνει όμως η ρητορική της εμπειρίας είναι ακριβώς η αναζωπύρωση της κριτικής της αλλοτρίωσης, ξεχασμένης ουσιαστικά τις τελευταίες δεκαετίες. Είναι η πανδημία που έφερε με ένταση στο προσκήνιο τα προβλήματα απομόνωσης, μοναξιάς, και ψυχικής υγείας με τρόπο που κατέδειξαν τις κοινωνικές τους πτυχές, ως θέματα που αφορούν τους τρόπους που ζούμε και δουλεύουμε. Σήμερα μαζί με τα αιτήματα για ταυτοτική αναγνώριση και για κοινωνική δικαιοσύνη, διατυπώνονται όλο και με μεγαλύτερη θέρμη τα αιτήματα για αναπροσδιορισμό της καλής ζωής.

Τι σημαίνει όμως να ζούμε καλά σήμερα; Ποιο μπορεί να είναι το μέτρο της καλής ζωής; Στην ακαδημαϊκή κουβέντα για την ποιότητα της ζωής μας ξεχωρίζω την συνεισφορά της κοινωνιολογίας του Χάρτμουτ Ρόσα. Η ζωή είναι καλή, λέει ο Ρόσα, όταν οι σχέσεις μας με τον κόσμο είναι σχέσεις «συντονισμού», όταν αφήνουμε δηλαδή τους άλλους να μας αγγίξουν, τον κόσμο να μας συγκινήσει. Το πρώτο βήμα προς αυτή την καλή ζωή είναι να μπορείς να κοιτάς τον άλλο κυριολεκτικά στα μάτια.

* Διδάκτωρ του London School of Economics και Associate Lecturer στο American College of Greece