Τα ράφια των σουπερμάρκετ αποκαλύπτουν την αλήθεια

Ο ΦΙΛΟΣ μου ο Τάκης ξεκόλλησε από την οθόνη της τηλεόρασης που μετέδιδε έναν αγώνα του Παναθηναϊκού, γύρισε προς το μέρος μου, με κοίταξε απορημένος και έβαλε τα γέλια. Το βροντερό γέλιο ήταν η απάντηση στο ερώτημα που του είχα θέσει και αφορούσε το πώς μια κυβέρνηση μπορεί να περιορίσει τις αυξήσεις στις τιμές των οπωροκηπευτικών που έχουν ξεφύγει.

Ο Τάκης και τα αδέλφια του έχουν μεγαλώσει στα χωράφια και στις λαϊκές αγορές. Γνωρίζουν το «παζάρι» όσο λίγοι και έχουν βιώσει όλη την εξέλιξή του τα τελευταία σαράντα πέντε χρόνια. Αν έχει όρεξη, μπορεί να σου περιγράψει αληθινές ιστορίες από την εποχή της «μάχης του τελάρου», ξεκαρδιστικά στιγμιότυπα από τη ζωή στις λαϊκές αγορές και δραματικές εικόνες ανθρώπων που αναζητούν στα «πεταμένα» την τροφή τους.

«Αν πραγματικά θέλεις να καταλάβεις την πολιτική, πάρε μια ντομάτα στο κατόπι από την ώρα που φυτεύεται μέχρι την ώρα που καταναλώνεται» τον είχα ακούσει πριν ένα χρόνο να λέει σ’ ένα τραπεζικό στέλεχος, που είχε καθίσει απρόσκλητος στη παρέα. «Η ντομάτα δεν εξημερώνεται. Η αγορά έχει τους δικούς της κανόνες. Ζει για το κέρδος και από το κέρδος. Αυτή είναι η φύση. Μην ακούς αυτούς που λένε ότι μπορούν να την τιθασεύουν. Λένε ψέματα. Αλλά ακόμα και αν μπορούσαν να τη μερέψουν, δεν το θέλουν… », μου είπε και επέστρεψε στο παράλληλο σύμπαν του που έχει το σχήμα του τριφυλλιού.

Η ΑΛΗΘΕΙΑ είναι ότι θα μπορούσα να γράψω βιβλίο για την επινοητικότητα της… «αγοράς». Για τα «φουσκωμένα» τιμολόγια που χρησιμοποιούσαν οι έμποροι, προκειμένου να παρακάμψουν τα διοικητικώς καθοριζόμενα ποσοστά κέρδους. Για τις «αόρατες» αγορές που εφοδίαζαν με προϊόντα τις νόμιμες. Για τις διαδρομές από τον «παραγωγό στον καταναλωτή». Για τα «στραβά μάτια» των αρμοδίων. Για τις υπερτιμολογήσεις. Για τις υποτιμολογήσεις. Για τα «χαμένα φορτία» που εμφανίζονταν ξαφνικά, εκεί που όλοι -εκτός από τον μεγαλέμπορα- τα θρηνούσαν. Για τον «κουμπάρο» που βρίσκεται στο κατάλληλο γραφείο. Για…

Ολα αυτά τα εφευρήματα κάνουν τη θεωρία περί τιμών του Χάγιεκ, του φιλοσοφικού μέντορα του πρωθυπουργού και των στελεχών της κυβέρνησής του, να φαίνεται στην καλύτερη περίπτωση «επινοημένη». Οι τιμές, έλεγε ο Χάγιεκ «είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης δράσης αλλά όχι ανθρώπινου σχεδιασμού». Μια άποψη που έχει τόση σχέση με την πραγματικότητα όσο το κείμενο που είχε γράψει στους Times μετά τη χρηματοδοτούμενη από τον Πινοσέτ επίσκεψή του στη Χιλή, σύμφωνα με το οποίο: «δεν κατάφερε να βρει ούτε έναν άνθρωπο στην τόσο επικριμένη Χιλή που να μη συμφωνεί ότι οι προσωπικές ελευθερίες ήταν ευρύτερες υπό τον Πινοσέτ απ’ ό,τι υπό τον Αλιέντε».

Τι σχέση μπορεί να έχει ο Τάκης με τον Χάγιεκ και τον Μητσοτάκη; Ο συνδετικός κρίκος είναι η άνοδος των τιμών που καταγράφεται τους τελευταίους μήνες και η οποία έχει κάνει τους περισσότερους Ελληνες να χρωματίζουν το μέλλον τους με τα πιο σκούρα χρώματα. Στην πραγματικότητα, ο ρεαλισμός ενός ανθρώπου που γνωρίζει από «πρώτο χέρι» τα κόλπα, τις λαθροχειρίες και τις μπαγαποντιές, όχι μόνο αποκαλύπτει το «ενδιαφέρον» της κυβέρνησης για το κύμα ακρίβειας αλλά βοηθά στο να αντιληφθεί τι κρύβεται πίσω από την ιδεολογική προσήλωσή της στην αποτελεσματικότητα των μηχανισμών της αγοράς.

Αν ο κ. Μητσοτάκης ήθελε πραγματικά να αντιμετωπίσει την αδικία που προκαλεί η άνοδος των τιμών, δεν θα μοίραζε ψίχουλα με τη μορφή της «επιδομάτων», «βοηθημάτων» και βολικών επινοημάτων, αλλά θα φρόντιζε να λειτουργεί χωρίς στρεβλώσεις ο ανταγωνισμός.

Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ, που επικρατεί στην αγορά τα έντεκα τελευταία χρόνια, έχει οδηγήσει σε μία πρωτόγνωρη για τη μεταπολεμική Ελλάδα συγκέντρωση της αγοράς, σε αφελληνισμό της οικονομίας και σε μία πρωτοφανή υποκατάσταση της εγχώριας παραγωγής από εισαγωγές.

Σήμερα, οι περισσότεροι τομείς της ελληνικής αγοράς κυριαρχούνται από δράκες επιχειρηματικών ομίλων που μπορούν να ελέγχουν τον εφοδιασμό, να παρεμβαίνουν στα επίπεδα των τιμών και να αποκλείουν παραγωγούς και προμηθευτές που δεν συμμορφώνονται «προς τας υποδείξεις». Με επιχείρημα την ελευθερία και την απρόσκοπτη δράση των μηχανισμών της αγοράς, έχουν αφεθεί ανεξέλεγκτες οι δυνάμεις εκείνες που έχουν στόχο και σκοπό τη χειραγώγηση της αγοράς. Συμβαίνει, δηλαδή, αυτό που έγραφε πριν από έναν αιώνα ένας δημοσιογράφος σε μια γαλλική εφημερίδα για την αποικιοκρατία: «Με πρόσχημα την ελευθερία επιβάλλουν τη σκλαβιά».

Τα ράφια και οι προθήκες των σουπερμάρκετ είναι ο καθρέπτης της αγοράς. Οταν βρεθείς αντίκρυ τους η επιθυμία, η χρησιμότητα και η ικανοποίηση, υποχωρούν εμπρός στη δύναμη του πορτοφολιού. Και τη στιγμή που αναζητάς εναλλακτικές, κάνεις συνδυασμούς και αφαιρείς προϊόντα από το χαρτάκι των αγορών, αντιλαμβάνεσαι ότι η «ελευθερία της επιλογής» και η «δύναμη του καταναλωτή» είναι μύθοι για να συγκαλυφθεί η ισχύς αυτών που ελέγχουν και επηρεάζουν την αγορά.

ΔΕΝ ΞΕΡΩ πόσος καιρός έχει περάσει από τότε που ο πρωθυπουργός έκανε την τελευταία βόλτα σε διαδρόμους σουπερμάρκετ, αλλά σήμερα που η κοινωνία παραδέρνει στη δίνη της ακρίβειας, καλό θα είναι να γνωρίσει τον «πραγματικό κόσμο» των σουπερμάρκετ. Σ’ αυτήν την εκπαιδευτική «περιήγηση» ας επιλέξει από τα ράφια είκοσι βασικά προϊόντα. Στη συνέχεια να σημειώσει τις τιμές τους και όταν γυρίσει στο Μαξίμου να ζητήσει να γίνουν τιμοληψίες για τα ίδια προϊόντα, σε όλες τις μεγάλες αλυσίδες σουπερμάρκετ.

Συγκρίνοντας τις τιμές δεν θα καταλάβει μόνο την απελπισία αυτών που τα βγάζουν πέρα με 500 και 600 ευρώ, αλλά και την ποιότητα του ανταγωνισμού που τόσο προβάλλει στις ομιλίες του. Αλλά η αλήθεια είναι ότι ο πρωθυπουργός όχι μόνο γνωρίζει ότι στην αγορά σήμερα μια μικρή μειονότητα έχει επιβληθεί στο σύνολο της κοινωνίας, αλλά κάνει ό,τι μπορεί προκειμένου να την ενισχύσει σε βάρος όλων των υπολοίπων.

*Δημοσιογράφος, συγγραφέας