«Μορφές του ’21» στο Μουσείο Μπενάκη

Ο κορυφαίος εικαστικός δημιουργός Γιάννης Ψυχοπαίδης φιλοτέχνησε τις «Μορφές του ’21» με όρους και προϋποθέσεις που απηχούν το πνεύμα της εποχής μας. Εξ αρχής διευκρινίζω ότι ο Ψυχοπαίδης στο εικαστικό του πλαίσιο, το οποίο περιλαμβάνει ζωγραφικά πορτρέτα, σχέδια και χαρακτικά των «Μορφών του ’21», όπως χαρακτηρίζεται η παρέμβασή του, «κατασκευάζει» ως μετα-επίπεδο τη δική του προσωπική ματιά για τον παρελθόντα χρόνο.

200 χρόνια μετά ο ζωγράφος Γιάννης Ψυχοπαίδης ψάχνει να βρει την ψυχή και το πνεύμα εκείνης της εποχής, εκείνου του κόσμου. Τότε ζούσαν άνθρωποι με τις δικές τους μέριμνες, όπως και σήμερα ζούμε εμείς στη δική μας κοινωνία. Ο κοινωνικός βιόκοσμος εκείνης της εποχής κατά τον Ψυχοπαίδη καθρεπτίζεται στο βλέμμα των πρωταγωνιστών του απελευθερωτικού αγώνα κατά των Οθωμανών.

Ο Κολοκοτρώνης, ο Νικηταράς, ο Κανάρης, ο Μπότσαρης, η Μαντώ, ο Ρήγας, ο Υψηλάντης, ο Διάκος, ο Ανδρούτσος, ο Καραϊσκάκης κ.ά. είναι καθημερινοί άνθρωποι της εποχής τους. Δεν είναι μυθικοί ήρωες, όπως διαχρονικά οι κυρίαρχες μαθησιακές διαδικασίες έχουν επιλέξει να μας τους παρουσιάζουν. Αυτοί οι πρωταγωνιστές του απελευθερωτικού αγώνα έχουν ως επάγγελμά τους (Beruf κατά τον Max Weber) την «υπηρεσία» της πατρίδας.

Στην έκθεση του Ψυχοπαίδη, η μία πλευρά της αίθουσας κοσμείται με μία μεγάλη ζωγραφική φρίζα σε όλη την έκταση του χώρου. Εδώ παρατίθενται τα πολύχρωμα ζωγραφικά πορτρέτα 40 αγωνιστών του ’21, μια πλούσια εμβληματική πινακοθήκη πρωταγωνιστών του αγώνα, προσώπων τόσο οικείων από τα παιδικά σχολικά χρόνια.

Τα 40 πορτρέτα των αγωνιστών θα μπορούσαν θεωρητικά να αναπτυχθούν πολλαπλασιαστικά στο άπειρο. Οι μυθοποιημένες διαστάσεις αυτών των εικόνων, που γνωρίσαμε αναρτημένες στις σχολικές αίθουσες, γίνονται εδώ μαρτυρίες του παρόντα χρόνου, σημερινές αλήθειες μέσα από την υψηλή ζωγραφική τους ποιότητα μέσα από το αδρό, έντονο χρώμα, το οξύ σχέδιο και το βαθύ σκάψιμο της ζωγραφικής ύλης.

Οι χαρακιές και το βίαιο πλάσιμο της φόρμας γίνονται τα ιδιαίτερα στοιχεία του χαρακτήρα των προσώπων. Γίνονται διεισδυτικές καταγραφές αλλοτινών και μαζί σημερινών προσώπων πέρα από τον μύθο τους, έντονα χαρακτηρισμένες και διαφοροποιημένες μεταξύ τους· μορφές μιας πραγματικής ζωής με την ομορφιά και τη δύναμη των αποφάσεων και των αντιφάσεών τους, με την ξεχωριστή έκφρασή τους, με τις αδυναμίες και το ψυχικό μεγαλείο τους, πρόσωπα σκλαβωμένα στην πίστη τους, με τις ανίερες συμμαχίες τους και τις εμφύλιες διαμάχες και κυρίως με τα παράτολμα κατορθώματά τους ως μαχητές της ελευθερίας και ανεξαρτησίας.

Το βλέμμα τους μαρτυρά τον αιώνα και την εποχή τους, κοιτούν όμως τον θεατή τους έτσι που τον «υποχρεώνουν» να σκεφτεί κι αυτός τη δική του σχέση με το σήμερα, να αναρωτηθεί για τη δική του εμπλοκή με την Ιστορία, να αναστοχαστεί πάνω σ’ ένα ιστορικό γίγνεσθαι που τον καθορίζει, τον συμπεριλαμβάνει και τον προκαλεί διαρκώς να το ανασκευάζει.

Στην απέναντι πλευρά της αίθουσας εκτίθεται ο κύκλος των 30 ξυλογραφιών, χαρακτικά μαυρόασπρα έργα που απεικονίζουν τους αγωνιστές του ’21 με μια μονοχρωματική λιτότητα και αυστηρότητα, που μόνο η χαρακτική τέχνη μπορεί τόσο καίρια να αποδώσει και εκφράσει.

Οι μαυρόασπρες εικόνες των προσώπων ανακαλούν το αίσθημα μιας παρελθούσας ιστορικής μνήμης, μιας μαρτυρίας έξω και πέρα από τον χρόνο, εικόνες που με τον αιχμηρό τους σχεδιασμό, με τις αποφασισμένες μαχαιριές πάνω στο ξύλο, γίνονται τα αρχέτυπα πορτρέτα, εικαστικά συμβάντα που διασχίζουν τον χρόνο και αποτυπώνουν πλαστικά την ιστορία μιας γενιάς μαχόμενης ελεύθερων (πολιορκημένων) ανθρώπων.

Το τρίτο σκέλος της έκθεσης του Ψυχοπαίδη περιλαμβάνει τον κύκλο «Βύρων» με τις μεγάλες ξυλογραφίες, σχέδια και ζωγραφικά έργα με θεματικό άξονα τον μεγάλο ρομαντικό ποιητή, τον ατίθασο νεαρό αμφισβητία, τον φλογερό αισθηματία, τον κορυφαίο εκφραστή του φιλελληνισμού.

Η δημιουργική ενασχόληση του Ψυχοπαίδη με την προσωπικότητα και τη μορφή του Βύρωνα υπήρξε συστηματική και εικαστικά εξαιρετικά γόνιμη (βλέπε έκθεση του Ψυχοπαίδη στο Μουσείο Μπενάκη το 2014, «Ο Βύρωνας στην Κεφαλονιά»). Η απεικόνιση της μορφής του Βύρωνα με διαφορετικές τεχνικές σε ποικίλες εκδοχές μας μεταφέρει με μοναδικό τρόπο τις συναρπαστικές διαστάσεις αυτής της ανήσυχης, γοητευτικής, μαχητικής προσωπικότητας.

Η έκθεση συμπληρώνεται με μεμονωμένα έργα πάνω στους ίδιους θεματικούς κύκλους, καθώς και αποφθέγματα και ρήσεις μέσα από τον αυθεντικό λαϊκό λόγο των σπουδαίων αυτών μαχητών της ζωής.

Στο ερώτημα που τίθεται: τι κάνει ο Ψυχοπαίδης με την εικαστική παρέμβασή του «Μορφές του ’21», η απάντηση είναι σαφής και κρυστάλλινη: οι ζωγραφικές προσωπογραφίες των «Μορφών του ’21» δεν εντάσσονται στο κυρίαρχο δημόσιο Diskurs, σύμφωνα με το οποίο όλοι αυτοί οι μυθικοί ήρωες διαμόρφωσαν την ιστορική πορεία του έθνους και του γένους.

Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης με την εικαστική αυτή παρέμβασή του επιτυγχάνει δυο πράγματα στο επίπεδο της πολιτικής αυτογνωσίας της σύγχρονης Ελλάδας: πρώτον, τονίζει ότι η Ελλάδα του 21ου αιώνα δεν είναι δημιούργημα κάποιων μυθικών ηρώων του 19ου αιώνα, αλλά είναι η συνθήκη των δικών της δημιουργικών δυνάμεων.

Και, δεύτερον, προτείνει να κριθεί το ιστορικό μέλλον της ελληνικής πολιτικής κοινωνίας στη διαμάχη ανάμεσα σ’ ένα χρεοκοπημένο πολιτικό σύστημα και σ’ ένα ιδεατό «αισθητικό καθεστώς» (κατά τον Ranciere).

Δηλαδή ο Ψυχοπαίδης με απλά λόγια μας λέει: όταν όλοι όσοι συμμετέχουμε μέσω της αισθητικής εμπειρίας στο ζωγραφικό έργο του δεν κατορθώνουμε να «ανακατασκευάσουμε» τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας, τότε θα καταφεύγουμε στην εθνική μυθολογία των ηρώων. Οποτε συμβαίνει κάτι τέτοιο ζούμε ως πολιτική κοινωνία τον απόλυτο θρίαμβο του συντηρητισμού.

Η τέχνη, κατά τον Theodor W. Adorno, απελευθερώνει τον άνθρωπο, δημιουργεί τις συνειδησιακές συνθήκες της αυτοδημιουργίας του και της αυτοπραγμάτωσής του. Αυτόν τον αισθητικό κανόνα ακολουθεί ο Γιάννης Ψυχοπαίδης ως εικαστικός δημιουργός.

Δεν παρασύρεται από τις αναρχικές φωνές της «αποδόμησης» της Ελληνικής Επανάστασης. Αντιθέτως επεξεργάζεται με την τέχνη του τα πολλαπλά επιστημονικά επίπεδα ερμηνείας του 1821 ως έτους γένεσης του ελληνικού έθνους και τις εκπαιδευτικές μαθησιακές διαδικασίες που αναφέρονται στην «κατασκευή» της ελληνικής εθνικής συνείδησης. Το εικαστικό ενδιαφέρον (Interesse) του εκφράζεται ως εσωτερική ανασύνθεση του κυρίαρχου εθνικού μύθου.

Συνοψίζοντας θέλω να τονίσω τα εξής δυο πράγματα: πρώτον ο δημιουργός Γιάννης Ψυχοπαίδης με την εικαστική παρέμβασή του «Μορφές του ’21» προτείνει ένα ερμηνευτικό σχήμα για τους πρωταγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης, το θεμέλιό του είναι η εγγενής εσωτερική ανασύνθεση του κυρίαρχου εθνικού μύθου.

Τη δεύτερη, εξίσου σημαντική καινοτομία του Ψυχοπαίδη μπορώ να τη διατυπώσω ως εξής: η ενδολεκτική ανασυγκρότηση του εθνικού μύθου με τα μέσα της ζωγραφικής θέτει ως μείζονα πρόσκληση για τη δική μας κοινωνία και τη δική μας εποχή τον τρόπο και τη μέθοδο επαναπροσδιορισμού της ελληνικής εθνικής ταυτότητας κατά τον 21ο αιώνα στις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Φιλοσοφίας της Τέχνης στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης