Το 1821 όπως το έβλεπε ο Θεόφιλος

«Οταν ο Θεόφιλος ζωγραφίζει ήρωες του ’21, οι φουστανέλες γίνονται λουλούδια στους αγρούς. Οταν ζωγραφίζει δάση πολύφυλλα, εκφράζει με την πράσινη ποικιλία των όλη τη λαχτάρα ενός αγρότη για το νερό. Οταν ζωγραφίζει σκηνές από την καθημερινή ζωή, φτάνει στη συνθετική και χρωματική ενότητα των πιο σοφών ζωγράφων», έγραφε ο εκδότης και τεχνοκριτικός Στρατής Ελευθεριάδης-Teriade για τον κορυφαίο λαϊκό ζωγράφο μας.

Από το Μουσείο Θεόφιλου στη Μυτιλήνη, που βασίζεται στη δωρεά του Teriade, προέρχονται και τα 42 από τα 96 έργα της έκθεσης «Θεόφιλος. Ο Τσολιάς της Ζωγραφικής», που εγκαινιάζεται την Τετάρτη 10 Νοεμβρίου στο Ιδρυμα Εικαστικών και Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη. Μια έκθεση που πραγματοποιείται στο πλαίσιο των δράσεων της Πρωτοβουλίας ’21, των 16 ιδρυμάτων, για τον εορτασμό της επετείου των 200 χρόνων από την Επανάσταση και εστιάζει στους ήρωες που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για τον βασανισμένο, περιπλανώμενο καλλιτέχνη, ο οποίος φορούσε φουστανέλα και ζωγράφιζε, ακόμα και στους τοίχους, για ένα πιάτο φαΐ.

Σπουδαία έργα, όπως «O Περικλής από της Πνυκός Δικιολογών χάριν της Ακροπόλεως Δαπάνας» του 1928, «Μονομαχία Αχιλλέως και Εκτορος έξωθεν του Φρουρίου της Τρωάδας…», «Ο Φρίξος επί Χρυσομάλλου κριού και η Ελλη», «Ο Αρης Θεός των αρχαίων Ελλήνων Θεός του πολέμου», «Η ποιήτρια της νήσου λέσβου Σαπφώ και ο κυθαρωδός Αλκαίος», «Ο χορός του Ζαλόγγου», «Ο θάνατος του Μάρκου Βότσαρη» του 1823, «Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης καταδιώκων τον Ρεσίτ πασά ή Κιουταχή ενξιφήρεις» του 1826, «Εν Κωνσταντινουπόλει Αγία Σοφία», «Διά σχυνοίου σκάλα αναβιβαζόμενος ο Ερωτόκριτος χαιρετών την αρετούσσαν» του 1933 και «Πορτρέτο Ελευθέριου Βενιζέλου», εκτίθενται μεταξύ των άλλων, αποκαλύπτουν το πολυεπίπεδο έργο του που είναι διαποτισμένο από την ιστορία και τις φυσικές ομορφιές του τόπου μας και που «αντανακλά αισθητική και πνευματική συγκίνηση», όπως επισημαίνει ο επιμελητής της έκθεσης, Τάκης Μαυρωτάς,

«Ο ασυμβίβαστος ζωγράφος επίμονα βύθιζε το βλέμμα του στους πανάρχαιους χρόνους και στα πάθη του λαού μας, αναζητώντας την αλήθεια της ζωής», σημειώνει ο ίδιος στον πολυσέλιδο κατάλογο της έκθεσης. «Η απλοϊκότητα της δουλειάς του, με την αμείωτη ιστορική και αισθητική διάρκεια, μαρτυρά τη σοφία του, με τις ζυγισμένες εντάσεις, που δημιουργούν τα αντιθετικά χρώματα, άλλοτε ζωηρά και δραματικά, άλλοτε απαλά και λυρικά. Η ζωγραφική του, σε όλη σχεδόν την έκτασή της, διαπνέεται από τη δύναμη των μύθων της αρχαίας Ελλάδας, το ρωμαίικο ήθος και την παλικαριά των ηρώων του 1821, αλλά και την αξεπέραστη ομορφιά του ελληνικού τοπίου. Με τα λίγα γράμματα που γνώριζε, συνήθως συνόδευε τις εικόνες των έργων του με ασύντακτα και ανορθόγραφα επεξηγηματικά κείμενα, επιθυμώντας να συμπληρώσει ή να επιβεβαιώσει αυτή την ίδια την πρόθεσή του για τη δύναμη των εικόνων του, τους ήρωες και τους θεούς, τη θάλασσα και τα βουνά, τα πεύκα και τις ελιές. Ενας κόσμος, από τη Μυτιλήνη έως το Πήλιο, με μια φλογερή έξαρση για την ιστορία μας, αλλά και εικόνες από την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη μέχρι την Αίγυπτο, την Ιταλία, το Ισραήλ, τη Δαμασκό, αλλά και τη Ρωσοϊαπωνική Ναυμαχία και την Παράταξη του στρατού του Μ. Ναπολέοντος, μεταξύ των άλλων».

Η φλογερή αγάπη του Θεόφιλου για την Ελλάδα τον οδήγησε στην αθώα, άμεση κι ανεπιτήδευτη έκφραση του οραματικού του κόσμου. «Η δουλειά του απλώνεται σε όλο τον κόσμο, ίσως γιατί αποτελούσε τον καθρέφτη της ύπαρξής του και την επιθυμία να ξεπεράσει τη μοίρα του κακού ή του ηττημένου», υπογραμμίζει ο Τάκης Μαυρωτάς.

«Οπως γράφει ο Ελύτης, “ο Θεόφιλος πέραν από την ενοχή και την αμαρτία, κατευθύνεται ολόισα στον Παράδεισο” (Οδυσσέας Ελύτης, Ανοιχτά Χαρτιά, Εκδόσεις Ικαρος). Τα θέματα των έργων του αποτυπώνονται σε τρεις μεγάλες περιόδους δημιουργίας, στα χρόνια της Θεσσαλίας, της επιστροφής στο γενέθλιο νησί και στα τελευταία χρόνια δουλειάς του. Θέματα που περιστρέφονται στο πλήθος των αιώνων και ζωντανεύουν διαφορετικούς χαρακτήρες, άλλοτε με θεϊκή ή ηρωική υπόσταση και άλλοτε με ανθρώπινη, όπως στα έργα του Eρωτόκριτος και η Αρετούσα, όπου συναντιούνται ο έρωτας και ο ηρωισμός, η απόλαυση και το πάθος, η ζωή και ο θάνατος, με την κρυφή συνάντηση των δυο νέων, που έντονα τον συγκινούσε και του θύμιζε τη σκηνή του εξώστη του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας».

Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 3 Φεβρουαρίου 2022 και συνοδεύεται από πολυσέλιδο ομότιτλο κατάλογο, με κείμενα των Στρατή Ελευθεριάδη-Teriade, Οδυσσέα Ελύτη, Γιώργου Σεφέρη, των ζωγράφων Αλέξη Βερούκα, Στέφανου Δασκαλάκη, Χρήστου Μποκόρου, Γιώργου Ρόρρη κ.ά. Τα έργα της έκθεσης προέρχονται επίσης από τις συλλογές Εθνικής Πινακοθήκης, ΑΣΚΤ, Βουλής των Ελλήνων, Alpha Bank, Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης Δήμου Ρόδου, Εταιρίας Λεσβιακών Μελετών κ.ά.

? Info: Ιδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη, Βασ. Σοφίας 9, τηλ. 210 3611206. Ωρες λειτουργίας έκθεσης: Δευτέρα-Κυριακή 10.00-18.00, Πέμπτη 10.00-20.00.