Ποιος ο σκοπός της πολιτικής; Το κοινό καλό, απαντούν πολλοί στοχαστές, ιδιαίτερα φιλελεύθεροι. Μπορεί να υπάρξει κοινό καλό σε κοινωνίες κοινωνικά, πολιτισμικά και οικονομικά διαφοροποιημένες; Ναι, απαντούν. Μπορεί να βρεθεί η συνισταμένη για να συνυπάρξουν αρμονικά άνθρωποι και ομάδες άνισες και διαφορετικές. Στη λογική αυτή εντάσσονται, και την υπηρετούν, έννοιες όπως κοινωνικό συμβόλαιο, συμφωνία εταίρων, κοινωνική συνοχή, κοινωνικό κράτος.
Το κοινό καλό μπορεί να συμπεριλάβει το σύνολο του πληθυσμού; Κάποιοι, συνήθως οι συντηρητικότεροι πολιτικά, απαντούν καταφατικά. Αλλοι εστιάζουν σε μέρος του πληθυσμού, τους λιγότερο εύπορους που ο Μακιαβέλι ονόμαζε λαό. Πρόκειται, υποστηρίζουν, για τη συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού η οποία μπορεί να πλειοψηφήσει και πολιτικά. Απέναντί τους βρίσκεται μια μικρή ομάδα, οι πλούσιοι έλεγε ο Μακιαβέλι, οι οποίοι προνοούν για τα δικά τους συμφέροντα.
Προφανώς τα πράγματα είναι συνθετότερα. Από τον Μαρξ και μετά οι κοινωνίες μας αναλύονται ως σύνολα διαπερνώμενα από διακριτά, αντιτιθέμενα, βλέπε ταξικά, συμφέροντα. Το σχήμα αυτό δέσποσε για μισό αιώνα. Από τις αρχές του 20ού αιώνα η σχετική συζήτηση συμπεριέλαβε και τη συγκρότηση μιας νέας «τάξης», της «μεσαίας», η εκλογική εκπροσώπηση και υποστήριξη της οποίας αποτέλεσε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κεντρικό πολιτικό διακύβευμα.
Στον επιστημονικό λόγο ο όρος χρησιμοποιείται στον πληθυντικό (μεσαίες τάξεις, μεσαία στρώματα) για να καταδειχτεί η συνθετότητα και η ετερογένειά της. Καθώς σήμερα το ζήτημα στην Ελλάδα είναι στο επίκεντρο της πολιτικής ανταλλαγής, θα κερδίζαμε αν αξιοποιούσαμε τις σχετικές αναλύσεις του Πουλαντζά, ιδιαίτερα εκείνες που «διαλέγεται» με τον Μπουρντιέ.
Πέρα από τη συνθετότητα της κοινωνικής δομής γνωρίζουμε ότι η πολιτική σε όλα τα επίπεδα, τοπικό, εθνικό και υπερεθνικό, διαπερνάται από την παρουσία ομάδων συμφερόντων, των λόμπι. Οι Βρυξέλλες είναι γεμάτες από εκπροσώπους τους. Το ίδιο και κάθε σημαίνουσα πόλη στην πλανήτη. Λόμπι εθνικά, υπερεθνικά, πολυεθνικά που αναζητούν ιδιαίτερες σχέσεις με την πολιτική εξουσία, με ανθρώπους της. Καιρό τώρα πολιτικοί επιστήμονες και αναλυτές προσεγγίζουν τις εξελίξεις με γνώμονα την ισχύ και τον ανταγωνισμό των ομάδων συμφερόντων.
Οι νεοφιλελεύθεροι πρωτοτύπησαν στο σημείο αυτό. Γι’ αυτούς δεν υπάρχουν τάξεις και ομάδες, μόνο άτομα. Το κοινό καλό θα επιτευχθεί με την επιδίωξη του ατομικού καλού. Ετσι, η δυσανεξία διαλόγου με συλλογικότητες. Ο συνδικαλιστής δεν υφίσταται εφόσον εκπροσωπεί μόνο τον εαυτό του. Πάνω στο μοτίβο αυτό η κυβέρνησή Κυρ. Μητσοτάκη αποφεύγει να διαλέγεται με συλλόγους, φορείς και σωματεία, εκτός κι αν ταυτίζονται με αυτήν. Αν ο εκπρόσωπος διαφωνεί, αυτοκαταργείται γιατί εκπροσωπεί μόνο τον εαυτό του. Ετσι οι περίφημοι αιρετοί της κ. Κεραμέως με 1, 2 και 3 ψήφους.
Με τον τρόπο αυτό ανοίγει διάπλατα ο δρόμος στην κυριαρχία των ομάδων συμφερόντων. Ελλείψει συλλογικοτήτων, και μάλιστα ανταγωνιστικών και αντισταθμιστικών, επικρατούν πολύ πιο εύκολα τα ισχυρότερα «άτομα». Μόνο που δεν πρόκειται για άτομα αλλά για ομάδες επιχειρηματικών συμφερόντων, άρα για ψευδεπίγραφο ανταγωνισμό. Ετσι φτάνουμε μαθηματικά σε ένα φαινόμενο που ανάλυσε και ανέδειξε στις αρχές του 20ού αιώνα ο Βέμπλεν, την κυριαρχία των ισχυρών επιχειρηματικών ομίλων.
Η μεροληπτική στάση υπέρ των ομάδων συμφερόντων, των ισχυρότερων, δεν είναι μόνο ιδεολογική. Ούτε εξηγείται από τη μεγαλύτερη πίεση που ασκούν. Υπακούει και σε λόγους αμοιβαίου συμφέροντος. Τα συμφέροντα αυτά υποστηρίζουν κυβερνήσεις, κόμματα και πολιτικούς εγγύτερα ιδεολογικά αλλά και πλέον πρόθυμα να τους υποστηρίξουν, εφόσον με τη σειρά τους τους στηρίξουν. Πρόκειται δηλαδή για ανταλλαγή δυνητικά επωφελή και για τις δύο πλευρές. Συμφέροντα, ενδεικτικά (ΜΜΕ, ιδιοκτήτες εκπαιδευτηρίων, διάφοροι όμιλοι) στήριξαν προεκλογικά και στηρίζουν την κυβέρνηση του Κυρ. Μητσοτάκη και συγκεκριμένα μέλη της.
Δώρα και αντίδωρα. Η στήριξη ωστόσο ισχυρών ομάδων συμφερόντων συνήθως δεν επαρκεί για τη νομιμοποίηση μιας κυβέρνησης. Χρειάζεται η στήριξη και μέρους του εκλογικού σώματος. Ετσι μπορούμε να κατανοήσουμε κάτι σύνηθες στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1960, τα πελατειακά δίκτυα. Πρόκειται για μια πτυχή που δύσκολα θα εκλείψει από την πολιτική ζωή.
Εδώ και δύο χρόνια ωστόσο έχει πάρει τη μορφή πανδημίας, ιδιαίτερα στην περιφέρεια όπου οι δυνατότητες ανταλλαγής με ομάδες συμφερόντων είναι δυσχερέστερες. Ως αντιστάθμισμα, και συμπληρωματικά με τη στήριξη ομάδων συμφερόντων, ιδιωτικοποιούνται υπηρεσίες και δημόσια αγαθά, ιδιαίτερα «μικρά», σε ημέτερους. Κάποιοι το λένε ρουσφέτι, άλλοι εξυπηρέτηση. Ετσι μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους οι πρωτοκλασάτοι αλλά και οι δευτεροκλασάτοι πολιτικοί. Για το καλό τους.
*Πανεπιστήμιο Πατρών
