Τι είναι αυτό που κάνει μια διεκδίκηση εργαζομένων ξεχωριστή και επιτυχημένη; Μήπως το δίκαιο των αιτημάτων της; Ισως η δυναμική της εξέλιξη; Αναμφίβολα η επιτυχής έκβασή της και οι παρακαταθήκες που θέτει για το μέλλον. Ποιος ο ρόλος, όμως, της γεωγραφικής διάστασης των δράσεων των εργαζομένων; Υπό την πίεση των αλυσιδωτών αντιδράσεων και των μεγάλων απεργιακών κινητοποιήσεων, μία από τις μεγαλύτερες πλατφόρμες διανομής φαγητού οδηγήθηκε πρόσφατα σε υποχώρηση, μετατρέποντας σε αορίστου χρόνου 2.000 συμβάσεις, εκεί που σχεδίαζε να σπρώξει στο καθεστώς του «συνεργάτη» (freelancer) 115 εργαζόμενους.
Στηριζόμενοι τόσο στη διεθνή βιβλιογραφία όσο και στο υλικό μιας εν εξελίξει έρευνας1 (έναρξη Ιούλιος 2021) για τις συνθήκες εργασίας-διαβίωσης εργαζόμενων διανομέων στη Wolt και την e-Food, προσπαθούμε να αναδείξουμε κάποιες βασικές -συχνά αγνοημένες- διαστάσεις της σημασίας του χώρου για τη δράση των εργαζομένων στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, σε συνάρτηση με την παγκόσμια δυναμική της «οικονομίας της πλατφόρμας».
Την τελευταία δεκαετία έχουν επεκταθεί σε παγκόσμια κλίμακα οι επιχειρήσεις ηλεκτρονικής πλατφόρμας που λειτουργούν ως τεχνολογικοί-επιχειρηματικοί μεσάζοντες διακίνησης προϊόντων και υπηρεσιών, μεταξύ διαδικτυακά συνδεδεμένων ανθρώπων και τόπων. Τα μοντέλα απασχόλησης που χρησιμοποιεί η οικονομία πλατφόρμας προωθούν, κατά κανόνα, την ευελικτοποίηση. «Συνεργάτες» απασχολούμενοι, βασιζόμενοι στις δεξιότητές τους αλλά ενίοτε και στα δικά τους μέσα παραγωγής (π.χ. δίκυκλα, υπολογιστές), συνάπτουν με τις εταιρείες κατ’ απαίτηση βραχυπρόθεσμες επαγγελματικές σχέσεις, αποσυνδεδεμένες από τον γεωγραφικό χώρο. Ωστόσο, παρότι πολλά στάδια εκτελούνται ψηφιακά, ένα σημαντικό μέρος της παραγωγικής διαδικασίας απαιτεί μαζική και εδαφικοποιημένη εργασία.
Με άλλα λόγια, για χιλιάδες ενέργειες που ξεκινούν στον διαδικτυακό χώρο, απαιτούνται άλλες τόσες που πρέπει να διεκπεραιώνουν οι εργαζόμενοι στους δρόμους των πόλεων, συχνά με επισφαλείς όρους. Οι χιλιάδες, πλέον, διανομείς, και στην Ελλάδα, γνωρίζουν πολύ καλά πως από τα χέρια τους περνάει ένα από τα πλέον κρίσιμα στάδια, η τελική παράδοση. Στη βάση αυτή, έχοντας παράλληλα γνώση της παγκόσμιας δυναμικής του κλάδου τους, αναπτύσσουν αυθόρμητες ή συνειδητές δράσεις για να βελτιώσουν συλλογικά τις συνθήκες εργασίας και ζωής τους, βγαίνοντας από την αφάνεια στην οποία παραμένουν πολλά άλλα «αναγκαία» επαγγέλματα χαμηλής ειδίκευσης. Το ίδιο έκαναν με επιτυχία και στην Ελλάδα.
Η μαζικοποίηση της απασχόλησης στις δύο μεγάλες πλατφόρμες της χώρας, που μέσα σε λίγα χρόνια κατάφεραν να απασχολούν περισσότερους από 5.000 εργαζόμενους, είναι απότοκο των επιπτώσεων των διαδοχικών οικονομικών κρίσεων. Ειδικά με την πανδημία Covid-19, η σύναψη σύμβασης διανομέα με κάποια από τις εν λόγω επιχειρήσεις, που πρόσφεραν θέσεις εργασίας ανεξαρτήτως προσόντων, εμπειρίας, φύλου και εθνικότητας, υπήρξε μια διέξοδος για πολλούς άνεργους ή επισφαλώς εργαζόμενους.
Κάπως έτσι, οι «last-mile-workers» της καθημερινότητάς μας πολλαπλασιάστηκαν, αντάλλαξαν εμπειρίες, απέκτησαν συνείδηση της προσφοράς τους και άρχισαν να μιλούν για τις ανάγκες τους. Η μαζικότητα της αντίδρασης αντανακλά τη δυναμική συσπείρωσης -αντλώντας από την πολυετή σταθερή δράση της Συνέλευσης Βάσης Εργαζομένων Οδηγών Δικύκλου (ΣΒΕΟΔ)- του ετερόκλητου αλλά πολυπληθούς κλάδου, γύρω από τη διεκδίκηση καλύτερων όρων απασχόλησης, κόντρα στις τάσεις εξατομίκευσης με τη μορφή freelancing. Εξαιρετικά σημαντικό ρόλο στην επιτυχή έκβαση της διεκδίκησης έπαιξε ο συνδυασμός της δυναμικής κινητοποίησης σε διαφορετικούς τόπους με το εκτεταμένο ψηφιακό μποϊκοτάζ -ή μπαράζ αρνητικών αξιολογήσεων- που αναπτύχθηκε από τους ίδιους τους καταναλωτές, κάτι που άσκησε επιπλέον πιέσεις στην εταιρεία.
Επιπλέον, σημαντικό παράγοντα αποτέλεσε η βαθιά γνώση των τοπικών συνθηκών. Πράγματι, οι διανομείς δεν είναι κλεισμένοι στους τοίχους ενός εργοστασίου. Αντίθετα, κυκλοφορούν καθημερινά στους δρόμους, αλληλεπιδρούν και συνεπώς έχουν καλή γνώση των διαφορετικών στρατηγικών απασχόλησης ανά τόπο. Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται από τα πρώτα ευρήματα των σε βάθος συνεντεύξεών μας με περισσότερους από 30 διανομείς στην Αττική.
Το μοντέλο των «αυτοαπασχολούμενων συνεργατών» που εξαρχής προέκρινε η φινλανδική πολυεθνική χαρακτηρίζεται από τους ίδιους τους εργαζόμενους ως μια «συνθήκη εκμετάλλευσης», η οποία όμως αποτελεί διέξοδο δεδομένης της δυσχερούς κοινωνικο-οικονομικής κατάστασης στην περιοχή τους. Στον αντίποδα, οι εργαζόμενοι στην e-Food απολάμβαναν μια κάπως «ευνοϊκότερη σχέση εργασίας στον χώρο», έστω μέσα από τις τρίμηνες συμβάσεις μισθωτής εργασίας.
Πρέπει να σημειωθεί πως είναι λίγοι (1 στους 15) εκείνοι που επιλέγουν συνειδητά να είναι «συνεργάτες», καθώς ενώ το ευέλικτο ωράριο και η σχετική αυτονομία προσφέρουν την (ψευδ-)αίσθηση ότι μπορεί κάποιος να είναι «αφεντικό του εαυτού του», οι καθημερινές εργασιακές απαιτήσεις επιβάλλουν μια όχι και τόσο ανεξάρτητη σχέση απασχόλησης.
Συνολικά, η νίκη των διανομέων αναδεικνύει τη σημασία των συλλογικών δράσεων που, αντλώντας από τη σωστά σχεδιασμένη αξιοποίηση της δυναμικής του χώρου (γεωγραφικού και ψηφιακού), και την άσκηση πίεσης στους αδύναμους κρίκους των παραγωγικών αλυσίδων σε συγκεκριμένους τόπους, καθιστούν ορατές, και ενίοτε νικηφόρες, τις διεκδικήσεις στους «καινοτόμους» κλάδους της οικονομίας.
Τα μαθήματα που μπορούν να λάβουν οι εργαζόμενοι ή οι «συνεργάτες» των υπόλοιπων κλάδων είναι πολλά, δεδομένου ότι η διεθνής συγκυρία, οι κυρίαρχες πολιτικές επιλογές και το νομοθετικό πλαίσιο (βλ. νόμο 4808/2021 και προγενέστερους) εξακολουθούν να ευνοούν την επισφαλή εργασία.
1. Η έρευνα εντάσσεται στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της ομάδας για τη Γεωγραφία της Εργασίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, και της διδακτορικής διατριβής της πρώτης γράφουσας στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου YOUTHShare.
* Υπ. διδάκτωρ και μέλος της Ερευνητικής Ομάδας Γεωγραφίας της Εργασίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου
**Αν. καθηγητής Γεωγραφίας της Εργασίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
