Οι ίδιοι που τις καταπιέζουν τις λένε σκωπτικά και «φαντάσματα» ή «μπουκάλες», έτσι όπως παρουσιάζονται στους δημόσιους χώρους σαν σκούρα κυλινδρικά σχήματα που στενεύουν στην κορυφή. Ομως, αυτές οι φασματικές, απρόσωπες μορφές είναι πραγματικές, ζωντανές γυναίκες, «εμφιαλωμένες» στις μπούρκες τους από την ισλαμική παράδοση και τον κοινωνικό καθωσπρεπισμό.
Η επανάκτηση του Αφγανιστάν από τους Ταλιμπάν ξανάφερε δυστυχώς στο προσκήνιο αυτές τις «αόρατες» γυναίκες και τις «στολές» που μάλλον θα υποχρεωθούν αυστηρά και διά ροπάλου πλέον να φορούν. Οχι πως πριν δηλαδή, με τους Αμερικανούς επικυρίαρχους και τους εγχώριους εντολοδόχους τους, οι γυναίκες του Αφγανιστάν κυκλοφορούσαν με μαγιό, αλλά τώρα τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα – η μπούρκα επανήλθε θριαμβευτικά ως η υφασμάτινη φυλακή της γυναίκας.
Βέβαια, σύμφωνα με κάποιες πρώτες δηλώσεις εκπροσώπου των Ταλιμπάν, οι οποίοι μέχρι στιγμής προβάλλουν ένα μετριοπαθές προφίλ, κατάλληλο για τις νέες μπίζνες, χωρίς όμως να πείθουν κανέναν, η μπούρκα «δεν θα είναι υποχρεωτική όπως ήταν στο παρελθόν…Η μπούρκα δεν είναι η μόνη χιτζάμπ (μαντίλα, πέπλο) που μπορεί να φορεθεί. Υπάρχουν διάφοροι τύποι χιτζάμπ που δεν περιορίζονται στην μπούρκα», κατέληξε ο Σοχάιλ Σαχίν, εκ μέρους των Ταλιμπάν. Γιά να δούμε λοιπόν τους διάφορους τύπους:
Η μπούρκα είναι ένα φαρδύ γυναικείο ένδυμα που καλύπτει όλο το σώμα και το κεφάλι. Στη θέση των ματιών υπάρχει ένα πλέγμα, αρκετά πυκνό ώστε να μη βλέπουν οι άλλοι τα μάτια της γυναίκας, αλλά και αραιό όσο χρειάζεται ώστε να βλέπει η φέρουσα πού πηγαίνει, να μην κουτουλάει στους τοίχους…
Η αγγλική λέξη είναι «burqa» ή «burka», γνωστή και ως «chadaree» στο Αφγανιστάν ή ως «paranjza» στην Κεντρική Ασία. Επίσης, στις αραβικές χώρες η μπούρκα, που συνήθως είναι μαύρου χρώματος, λέγεται και «boshiya».
Η μπούρκα πρέπει να διακριθεί από το νικάμπ, που είναι ένα πέπλο που σκεπάζει το κεφάλι αφήνοντας όμως τα μάτια ακάλυπτα, φτάνοντας μέχρι το μέσο της πλάτης πίσω και τη μέση της γυναίκας μπροστά. Το niqab ή niqaab, που λέγεται και «ruband», σημαίνει «πέπλο προσώπου» και συνηθίζεται από τις μουσουλμάνες που ζουν κυρίως στη Δύση.
Ακόμα, πέπλα θεωρούνται το χιτζάμπ και το τσαντόρ. Αυτό, το τσαντόρ (chador), είναι ένας μανδύας από το κεφάλι μέχρι τα πόδια, ανοιχτός μπροστά, χωρίς μανίκια ή ανοίγματα για τα χέρια, και χωρίς κουμπιά, που μένει στη θέση του επειδή η φέρουσα κρατάει τις άκρες του όταν βρίσκεται σε δημόσιο χώρο. Το τσαντόρ το φορούν κυρίως στις χώρες του Κόλπου, όπως στη Σαουδική Αραβία, στο Ιράν, στο Ιράκ και όπου αλλού έχει επιδράσει η περσική κουλτούρα. Το χιτζάμπ είναι η γνωστή μας μαντίλα, την οποία οφείλουν να φορούν οι μουσουλμάνες όταν είναι παρόντες οποιοιδήποτε άλλοι άντρες πλην των άμεσων συγγενών τους, ώστε να πληρούνται οι ισλαμικές επιταγές της σεμνότητας.
Παρεμπιπτόντως, όταν λέμε «μουσουλμανική σεμνότητα», πρέπει να σκεφτούμε πως εδώ τα πράγματα είναι συγκεκριμένα: η σεμνότητα, σύμφωνα με την «Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ και του ισλαμικού κόσμου» αφορά «το βλέμμα, το βάδισμα, τα ενδύματα και τα γεννητικά όργανα» (gaze, gait, garments and genitalia) τόσο των γυναικών όσο και των ανδρών…
Το χιτζάμπ λοιπόν καλύπτει τα μαλλιά, το κεφάλι και το στήθος. Η μαντίλα αυτή έχει θρησκευτικό χαρακτήρα: θεωρείται, από τους λογίους του Ισλάμ, ως το πέπλο που χωρίζει τις γυναίκες από τους άνδρες στη δημόσια σφαίρα, εννοείται προς χάριν των χρηστών ηθών. Ωστόσο κάποιοι μελετητές των ιερών μουσουλμανικών κειμένων τής δίνουν και μεταφυσικό νόημα, ως το παραπέτασμα που παρεμβάλλεται μεταξύ ανθρώπου και Θεού…
Εδώ εγείρονται κάποια σημαντικά ερωτήματα: όλα αυτά τα πέπλα έχουν κοινωνικό ή θρησκευτικό χαρακτήρα; Ή και τα δύο; Επίσης, είναι επιβεβλημένα από τα ιερά κείμενα του Ισλάμ ή μήπως επικράτησε η χρήση τους εκ των υστέρων; Ακόμα, μόνο στο Ισλάμ υπήρχαν πέπλα ή είναι ένα ιστορικό φαινόμενο πολύ παλιότερο του προφήτη Μωάμεθ;
Λοιπόν, επ’ αυτών, οι απόψεις διίστανται. Πάντως υπάρχουν κάποια τεκμηριωμένα ιστορικά γεγονότα: Η Φαντουά ελ Γκουίντι, Αιγυπτιο-αμερικανίδα ανθρωπολόγος, εντοπίζει την προέλευση του πέπλου στην αρχαία Μεσοποταμία, όπου το φορούσαν οι σύζυγοι και οι θυγατέρες των αριστοκρατών ως σύμβολο της ανώτερης τάξης τους.
Στην αρχαία περσική αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών, οι γυναίκες φορούσαν ολόσωμα πέπλα. Μετά, το έθιμο πέρασε στους Σελευκίδες, τους Πάρθους και τους Σασσανίδες, που ήταν η τελευταία περσική αυτοκρατορία πριν από την έλευση του Ισλάμ. Μάλιστα, λέει η Ελ Γκουίντι, το πέπλο το φορούσαν και οι άντρες των ανώτερων τάξεων. Επίσης, με πέπλο, κάπως σαν το τσαντόρ, έκρυβαν τα χαρακτηριστικά τους οι γυναίκες και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Το Κοράνι, τώρα, δεν δίνει σαφείς ενδυματολογικές οδηγίες για την περιφρούρηση της σεμνότητας των ανθρώπων. Από τους 6.000 στίχους του, μόνο οι 6 αναφέρονται στο πώς οφείλει να παρουσιάζεται μια γυναίκα δημοσίως.
Στη Σούρα (κεφάλαιο) 24.31 του Κορανίου, ο προφήτης λέει στις γυναίκες να προφυλάσσουν τα απόκρυφα μέρη του σώματός τους και να καλύπτουν το στήθος τους με το «khimar», το κάλυμμα του κεφαλιού τους. Συνεπώς, η επιβολή του πέπλου έχει να κάνει με την ερμηνεία των ιερών κειμένων. Οι περισσότερες μουσουλμανικές σχολές σκέψης υποστηρίζουν πως η πλήρης κάλυψη του προσώπου δεν είναι ένα προαπαιτούμενο της ισλαμικής θρησκείας. Ωστόσο, κάποιοι σκληροπυρηνικοί, που σχετίζονται με τους σαλαφιστές και τους ουαχαβίτες, φρονούν ότι μια γυναίκα οφείλει να είναι καλυμμένη εντελώς σε δημόσιο χώρο.
Οπως και να ’χει, είναι γεγονός πως τα διαφορετικά είδη καλύμματος του κεφαλιού, του προσώπου και όλου του γυναικείου σώματος αποτελούν θρησκευτικώς επιβεβλημένα τεκμήρια της υποδεέστερης θέσης της γυναίκας σε σχέση με τον άντρα στις μουσουλμανικές κοινότητες. Το χειρότερο όμως είναι πως οι ίδιες οι γυναίκες, αυτά τα «φαντάσματα», οι «εμφιαλωμένες» στις μπουκάλες της πατριαρχικής τους μπούρκας, ακόμα κι όταν ζουν σε δυτικές χώρες που την έχουν απαγορεύσει σε κάποιους δημόσιους χώρους, επιμένουν να τη φορούν, βρίσκοντας μάλιστα και Ευρωπαίους υποστηρικτές στον αγώνα τους να φέρουν ελευθέρως και υπερηφάνως τα σύμβολα της καταπίεσής τους…
Κάποιοι μιλούν για σεβασμό στις ιδιαίτερες παραδόσεις αυτών των γυναικών – αν όμως είναι έτσι, τότε θα πρέπει να υποστηριχθεί και η κλειτοριδεκτομή, επειδή είναι έθιμο σε κάποιες χώρες…
