Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι οι αλλαγές που έχει επιβάλει η κυβέρνηση στην Παιδεία αποσκοπούν στον εξορθολογισμό της εκπαίδευσης και στην προσαρμογή της στις σύγχρονες ανάγκες της οικονομίας και της κοινωνίας. Η αλήθεια είναι ότι με λογιστικούς όρους η άποψη αυτή είναι συνεπής: «Τι χρειάζομαι; Πόσους χρειάζομαι; Πόσα είμαι διατεθειμένος να πληρώσω;». Τρία φαινομενικά εύλογα ερωτήματα που θα τα έθετε κάθε συνετός επικεφαλής μεγάλης πολυεθνικής για να συντάξει τον προϋπολογισμό του «μαγαζιού» του. Αν το καλοσκεφτείς όμως, οι απαντήσεις σ’ αυτά τα ερωτήματα αποκαλύπτουν τον τρόπο που μια κυβέρνηση αντιλαμβάνεται τον ρόλο της Παιδείας σε μια κοινωνία. Επιχείρηση ή εργαλείο προαγωγής αξιών;
Αν κάποιος περιηγηθεί στο μακρινό παρελθόν και σταθεί στην περίοδο που η Δύση έζησε χωρίς τον Αριστοτέλη και τους άλλους φιλοσόφους, θα αντιληφθεί πόσο εύκολα η λειψή και η επιλεκτικά απομονωμένη γνώση μπορεί να θρέψει φανατισμούς, να δικαιολογήσει τη βία και να οδηγήσει σε ακραίες και απάνθρωπες μορφές σκοταδισμού. Κάποιοι σύγχρονοι φιλόσοφοι υποστηρίζουν ότι η «χειμέρια νάρκη» του έργου του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα και των άλλων φιλοσόφων της κλασικής και της ύστερης αρχαιότητας καταδίκασε την Ευρώπη να υποφέρει από ενδημική βία, φτώχεια και αναταραχές.
Δεν είναι να απορεί κανείς που ακόμα και τα πιο ανήσυχα μυαλά του ατελείωτου «χειμώνα» της γνώσης, καθώς δεν γνώριζαν τους γρίφους των αρχαίων φιλοσόφων, στράφηκαν στις βεβαιότητες της πίστης. Ως έναν βαθμό, η απολίθωση της φιλοσοφίας συνδέθηκε με τους πέντε αιώνες της πιο ακραίας μορφής οπισθοδρόμησης στην ανθρώπινη ιστορία. Η «αμαρτία» υποκατέστησε τη λογική ερμηνεία ώστε οι εξουσίες να νομιμοποιούν την αυθαιρεσία.
«Και τι σχέση μπορεί να έχουν οι “μεταρρυθμίσεις” της κυρίας Κεραμέως με την εποχή του Βοήθιου και της Αλεξανδρινής Υπατίας; Από την εποχή της καταστροφής του Σεραπείου με την ξακουστή βιβλιοθήκη μέχρι σήμερα, ο κόσμος έχει αλλάξει. Τώρα η γνώση είναι προσιτή σε όλους, οι εξουσίες λογοδοτούν και οι άνθρωποι εκφράζονται ελεύθερα», θα αναρωτηθείτε και θα έχετε δίκιο. Υπάρχει όμως ένα στοιχείο το οποίο παραμένει αναλλοίωτο: Η σύνδεση της γνώσης με την ελευθερία και η προσπάθεια των εξουσιών να ποδηγετήσουν την πρόσβαση στη γνώση για να ενισχύσουν την ισχύ τους.
Τα τελευταία χρόνια σπουδαίοι διανοητές έχουν προσπαθήσει να συσχετίσουν το περιεχόμενο και την πρόσβαση στην παιδεία και τη γνώση με τη διακυβέρνηση.
Οι Γιάσκα Μονκ, λέκτορας για τη Διακυβέρνηση στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, και Ρομπέρτο Στέφαν Φόα, λέκτορας Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης, στο άρθρο τους με τίτλο «Το τέλος του δημοκρατικού αιώνα», συνέδεσαν τα αυταρχικά καθεστώτα με την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αποκάλυψαν ότι ενώ μέχρι πριν από λίγα χρόνια, όλα τα κορυφαία πανεπιστήμια στον κόσμο βρίσκονταν στις φιλελεύθερες δημοκρατίες, σήμερα τα 16 από τα 250 κορυφαία ιδρύματα παγκοσμίως βρίσκονται σε μη δημοκρατίες.
Η Κάρλα Νόρλοφ, αναπληρώτρια καθηγήτρια Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, προχώρησε ακόμα παραπέρα. Σε άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2019 με τίτλο «Εκπαιδεύστε για να απελευθερώσετε», συνδέει την ενίσχυση του λαϊκίστικου κύματος με την εκπαίδευση:
«…Σε κάθε σημείο όπου ο λαϊκισμός αυξάνεται, ο κύριος καθοριστικός παράγοντας για το αν κάποιος κατέχει φιλελεύθερες αξίες είναι το επίπεδο της παιδείας του. Η τριτοβάθμια εκπαίδευση δίνει έμφαση στην ισότητα, την ανεκτικότητα και την κριτική σκέψη˙ όσοι δεν έχουν πρόσβαση σε αυτήν είναι πολύ πιο πιθανό να αντιταχθούν στις φιλελεύθερες αξίες και πρακτικές…», επισημαίνει χαρακτηριστικά.
Παραθέτει μάλιστα συγκεκριμένα παραδείγματα: «Στις εκλογές του 2018 στη Σουηδία, το 35% των ψηφοφόρων χωρίς απολυτήριο Λυκείου και το 27% όσων είχαν μόνο πτυχίο Λυκείου υποστήριξαν τους λαϊκιστές. Ο Εμανουέλ Μακρόν το 2017 νίκησε την ακροδεξιά υποψήφια Mαρίν Λεπέν κερδίζοντας σε περιοχές με υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Μετά τις ολλανδικές γενικές εκλογές του 2017, μια έρευνα από τους Financial Times έδειξε ότι τα επίπεδα εκπαίδευσης συσχετίζονταν αντιστρόφως ανάλογα με τη στήριξη του ακροδεξιού Κόμματος για την Ελευθερία, του Γκέερτ Βίλντερς».
Ο Αντερς Σάνερστεντ, κορυφαίος πολιτικός επιστήμονας, απέδειξε ότι «η σχέση μεταξύ εκπαίδευσης και λαϊκισμού εξακολουθεί να υφίσταται, ακόμα και όταν υπολογίζεται και το εισόδημα».
Ο κ. Μητσοτάκης, με επιχείρημα την αριστεία, επέβαλε μια πολιτική αποκλεισμών από τη γνώση. Πρόβαλε επιχειρήματα που αφορούν τη χρηματοδότηση, την ευταξία και το επίπεδο της εκπαίδευσης. Ομως δεν είπε το παραμικρό για το πώς η επιλογή αυτή θα διασφαλίσει στην κοινωνία την ελευθερία, την αξιοπρέπεια, την ανεκτικότητα, την ισότητα, τη μη διάκριση… Ενδεχομένως να μην ήξερε. Μπορεί όμως να ήξερε και να σιώπησε. Αν κρίνουμε από τις επιλογές του ανασχηματισμού, μάλλον ισχύει το δεύτερο.
*Δημοσιογράφος, συγγραφέας
