Καταστροφές, απ’ την «καμάδα» στις φωτιές

«Πάνι να πεις τη μάνα σου/ να σβήσει του λυχνάρι,/ γιατί καγήκαν οι γ’ ελιές/ τσ’ ακρίβυνε του λάδι», λέει ένα λαϊκό τετράστιχο, της Λέσβου, των μέσων του 19ου αιώνα. Τότε, τον Γενάρη του 1850, άλλαξε απότομα ο καιρός κι έπεσε η θερμοκρασία στους -150 C. Το προηγούμενο διάστημα η άνοδος της θερμοκρασίας, οι βροχοπτώσεις κι ο γλυκύς χειμώνας έκαναν τα δέντρα να ανεβάσουν χυμούς. Ετσι η πτώση της θερμοκρασίας προξένησε μεγάλη ζημιά στα δέντρα και ειδικά στις ελιές. Το γεγονός αυτό, το κάψιμο των ελιών, είναι γνωστό ως η μεγάλη «καμάδα».

Η καταστροφή αυτή του λεσβιακού ελαιώνα στέρησε το βασικό εισόδημα των οικογενειών, έφερε φτώχεια, σταμάτησαν οι πωλήσεις αγαθών, έκλεισαν τα περισσότερα σχολεία· η ζωή του νησιού μαράζωσε. «Οι αειθαλείς ελαιώνες της Λέσβου και οι αντίπεραν επί της Ασίας Κυδωνιών και Αδραμυτίου κατεκάησαν οι πλειότεροι σχεδόν», γράφει ο σύγχρονος συγγραφέας Σταυράκης Αναγνώστου. Και συμπληρώνει: «καθώς και οι ευωδέστατοι κήποι και λειμωνώνες και τα μαστιχοφόρα δέντρα της Χίου εξηφανίσθησαν». Τούτα ήρθαν στον νου με τις μεγάλες πυρκαγιές σε Εύβοια, Αττική, Ηλεία, Μάνη και αλλού και με τις τεράστιες ζημιές που έφεραν.

Αναρωτιόμαστε πώς θα είναι η ζωή μετά τις φωτιές, πώς θα ζήσουν οι άνθρωποι, ποιο το μέλλον του τόπου, ειδικά της Εύβοιας. Γιατί οι δύο καταστροφές, της Λέσβου του 1850 και της Εύβοιας του 2021, είναι παρόμοιες. Δεν έμεινε τίποτα από τη βλάστηση. Οι εικόνες που είδαμε συμπίπτουν με την περιγραφή «εντύπωσιν φυτικού νεκροταφείου» του συγγραφέα για την «καμάδα».

Σε αυτές τις περιπτώσεις ακολουθούν οι καταγραφές των ζημιών, τα αιτήματα, οι υποσχέσεις, οι διαπραγματεύσεις, οι όποιες ενισχύσεις. Τώρα ακούμε διάφορα για υποστήριξη των πληγέντων. Ομως θυμούμαστε και τη διαχείριση του ταμείου Μολυβιάτη, τότε στη φωτιά της Ηλείας· μάλλον δεν αξιοποιήθηκαν τα χρήματα για τον σκοπό που συγκεντρώθηκαν. Τότε, το 1850, οι δημογέροντες χριστιανοί και μουσουλμάνοι απευθύνθηκαν στο Μεγάλο Δοβλέτι της Κωνσταντινούπολης για υποστήριξη. Κι επειδή δεν υπήρχαν κρατικές ενισχύσεις και προγράμματα ζήτησαν απαλλαγή φόρων για 10 χρόνια ή για 5 σε άλλη διαπραγμάτευση. Κατά τη συνήθεια της εποχής, συγκέντρωσαν κάποιες ποσότητες γάλα, λάδι και μυτζήθρες για να δωροδοκήσουν τους αξιωματούχους στην Πόλη.

Το αποτέλεσμα ελπίζουμε να μην επαναληφθεί στη φετινή καταστροφή. Πέρασε ένας χρόνος χωρίς αποτέλεσμα. Δύο χρόνια μετά ο Χαλήλ Πασάς, εκπρόσωπος του σουλτάνου, πρότεινε έκπτωση 35%. Οι δημογέροντες δεν δέχτηκαν συμβιβασμό κι έτσι δεν έγινε καμιά έκπτωση φόρων κι ούτε αποζημιώθηκαν!

Ακολούθησε αθρόα μετανάστευση προς τη Μικρά Ασία, τις βόρειες περιοχές μέχρι τη Ρωσία και νότια μέχρι την Αίγυπτο, άνοιγμα στο εμπόριο και στη ναυτιλία, τα οποία με τη σειρά τους έφεραν πλούτο στο νησί. Αραγε σήμερα ποιο θα είναι το μέλλον των καμένων περιοχών;

* συγγραφέας, διδάκτορας Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας