Η αλλαγή του κλίματος δεν είναι μια μακρινή απειλή αλλά μια πραγματικότητα που οι επιπτώσεις της απαιτούν άμεση δράση. Η διατάραξη του κλίματος και η αποκατάσταση των ζημιών που θα προκληθούν θα απαιτήσουν μεγαλύτερη προσοχή, περισσότερους πόρους καθώς οι επιπτώσεις στον τρόπο διακυβέρνησης, στην οικονομία και στις διεθνείς σχέσεις θα είναι καταλυτικές. Ποτέ στο παρελθόν η ανθρωπότητα δεν κλήθηκε να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα δύο τέτοιου μεγέθους μετασχηματισμούς: τον ψηφιακό μετασχηματισμό και την αλλαγή των όρων-συνθηκών ζωής. Πλέον το στοίχημα δεν είναι μόνο ο «λογαριασμός» και οι «παραλήπτες» αλλά και ο τρόπος που οι ηγεσίες θα προσπαθήσουν να επιβάλουν τις αποφάσεις τους.
Ο πλανήτης ουσιαστικά βρίσκεται σε μια διαδικασία ντόμινο, στην οποία ανατρέπονται όλα όσα θεωρούνται σήμερα δεδομένα. Ξηρασίες συμβαίνουν εκεί που οι μετεωρολόγοι κανονικά αναμένουν βροχή. Η έλλειψη βροχής αυξάνει τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών. Οι πρωτοφανούς έντασης και συχνότητας καταιγίδες και φωτιές προκαλούν καταστροφές σε περιουσίες. Μέχρι τα μέσα του αιώνα οι θάλασσες και οι ωκεανοί ίσως θα έχουν ανεβεί τόσο πολύ ώστε καλλιεργήσιμες εκτάσεις να έχουν παραδοθεί στο αλμυρό νερό και τεράστιες ποσότητες πόσιμου νερού να μην μπορεί να χρησιμοποιηθούν για να ξεδιψάσουν ανθρώπους και γη. Πολύτιμες υποδομές καταστρέφονται. Οι κυβερνήσεις όλο και συχνότερα θα βρεθούν στην ανάγκη να εκτρέπουν πόρους για να αποκαθιστούν κατεστραμμένες πόλεις και οικισμούς.
Στην πραγματικότητα, η κλιματική αλλαγή προκαλεί πιο μόνιμα προβλήματα καθώς η ερημοποίηση, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, οι έντονες καταιγίδες, οι ξηρασίες και η έλλειψη νερού αποτελούν υπαρξιακές απειλές. Η φθίνουσα γεωργική παραγωγικότητα και άλλοι κλιματικοί κίνδυνοι θα αναγκάσουν τους ανθρώπους να μετακινηθούν από την ύπαιθρο στις πόλεις ή ακόμη και πέρα από τα σύνορα, ενώ μπορεί να πυροδοτήσει εσωτερικές συγκρούσεις μείζονος εντάσεως. Οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής θα μπορούσαν να βάλουν σε περιδίνηση το ασφαλιστικό και το χρηματοπιστωτικό σύστημα, να αλλάξουν τον τρόπο παραγωγής αλλά και την ίδια την τροφή, να «γεννήσουν» νέες αρρώστιες, να ανατρέψουν τον ενεργειακό τομέα και τις μεταφορές και να προκαλέσουν μια οικονομική κρίση που δεν θα μοιάζει με καμία που είδαμε ποτέ πριν. Οι άνθρωποι έχουν αποδειχτεί εξαιρετικά προσαρμόσιμοι αλλά οι συλλογικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αποτελούν μια τεράστια πρόκληση για τον πλανήτη.
Ο κόσμος εισέρχεται σε μια περίοδο που η επιστήμονας του κλίματος Katharine Hayhoe έχει ονομάσει «παγκόσμια παραξενιά» και στην οποία οι επιλογές που θα κάνουν οι πολιτικοί εν ονόματί της μπορεί να ανατρέψουν ακόμα και την ίδια τη δημοκρατία. Πριν από δέκα και κάτι χρόνια ζήσαμε μια «περίληψη» όλων αυτών που βρίσκονται μπροστά μας. Ηταν 2010, όταν μετά από μια ξηρασία που κατέστρεψε περίπου το ένα πέμπτο της συγκομιδής σιταριού της, η ρωσική κυβέρνηση απαγόρευσε τις εξαγωγές σιτηρών. Αυτή η κίνηση, μαζί με την πτώση της παραγωγής στην Αργεντινή και την Αυστραλία που επηρεάστηκαν επίσης από την ξηρασία, προκάλεσε την άνοδο των παγκόσμιων τιμών σιτηρών.
Στις φτωχές και πολιτικά ευάλωτες χώρες οι αυξήσεις των τιμών συνέβαλαν στην πολιτική αποσταθεροποίηση. Ανθρωποι πείνασαν και βγήκαν στους δρόμους. Στην Αίγυπτο, για παράδειγμα, ο ετήσιος πληθωρισμός των τιμών των τροφίμων άγγιξε το 19% στις αρχές του 2011, τροφοδοτώντας τις διαδηλώσεις που ανέτρεψαν τον πρόεδρο Χόσνι Μουμπάρακ. Δεν θα ήταν υπερβολή αν κάποιος συνέδεε την ξηρασία με την «Αραβική Ανοιξη».
Και κάπου εδώ αναδύεται η… πολιτική. Πώς θα αντιμετωπιστούν οι τεράστιες προκλήσεις που αναζητούν άμεσα δράση; Πώς θα γίνει η διάχυση του κόστους; Πώς θα πειστούν οι άνθρωποι να αποδεχτούν τις αλλαγές; Με αυταρχισμό ή με δημοκρατία;
Μπορεί οι περισσότεροι να το έχουν ξεχάσει, αλλά το 2019 ο ακροδεξιός πρόεδρος της Βραζιλίας, Μπολσονάρο, με επιχείρημα ότι «ο Αμαζόνιος ανήκει στη Βραζιλία», χαρακτήρισε τις πυρκαγιές και την αποψίλωση του τροπικού δάσους «εσωτερικό ζήτημα». Ο νοσταλγός της δικτατορίας, αγνοώντας τις επιπτώσεις της πολιτικής του στην κλιματική κρίση, εμφανίστηκε υπέρμαχος της παράδοσης και πολέμιος της «παγκοσμιοποίησης» και του «πολιτισμικού μαρξισμού».
Με επινοημένα άλλοθι προχώρησε σε μια αδιανόητη καταστολή, που περιλάμβανε μέχρι και δολοφονίες ακτιβιστών και ιθαγενών για να εξυπηρετήσει τους μεγάλους γαιοκτήμονες. Δεν θα ήταν υπερβολή αν κάποιος χαρακτήριζε τον Μπολσονάρο το τυπικό δείγμα αυταρχικού ηγέτη της κλιματικής αλλαγής, που αξιοποιεί ένα εκλογικό αποτέλεσμα ώστε να εξασφαλίσει τα συμφέροντα του ίδιου και αυτών που τον στηρίζουν.
Η κατανομή του κόστους της κλιματικής αλλαγής, τόσο σε εθνικό όσο και σε πλανητικό επίπεδο, είναι μία άσκηση στην οποία -μέχρι τώρα- η Δημοκρατία έχει αποτύχει. Οι ηγέτες των ισχυρών και των πλούσιων χωρών αξιοποιούν την ισχύ τους για να φορτώνουν το μερίδιό τους στους αδύναμους. Ουσιαστικά εξαγοράζουν για λογαριασμό εταιρειών το δικαίωμα να ρυπαίνουν και να εξαντλούν τα αποθέματα πόρων που τους αναλογούν, λες και η κλιματική αλλαγή εξαρτάται από πορτοφόλια, κράτη και σημαίες. Ετσι, ως πειθήνιοι εντολοδόχοι των μετόχων, μετακυλίουν το κόστος είτε στα πιο αδύναμα μέλη της κοινωνίας είτε στις πιο ευάλωτες χώρες του πλανήτη, ενώ ταυτόχρονα εξασφαλίζουν τα απώτερα συμφέροντά τους μέσω του χρέους.
Η φορολογία, οι δημόσιες δαπάνες, η αύξηση του χρέους και το εξαγοράσιμο δικαίωμα να ρυπαίνουν είναι τα θεμέλια της πολιτικής τους σε εθνικό και πλανητικό επίπεδο. Και το ερώτημα που ανακύπτει είναι πώς θα αντιδράσουν όταν οι πιο αδύναμοι απαιτήσουν να πληρώνουν μόνο για όσα τους αναλογούν. Οι μέχρι στιγμής ενδείξεις δείχνουν ότι μεταξύ της πειθούς και της καταστολής επιλέγουν τη δεύτερη και χρησιμοποιούν την πρώτη για να τη δικαιολογήσουν. Το θέμα είναι πώς θα αντιδράσουν όταν τα πράγματα οδηγηθούν στο απροχώρητο: Θα μιμηθούν τον Μπολσονάρο ή θα θυμηθούν ότι η εξουσιοδότηση των εκλογών δεν λειτουργεί ως «λευκή επιταγή»; Σίγουρα ο ψηφιακός μετασχηματισμός τούς κάνει να αισθάνονται παντοδύναμοι, αλλά τα πιο ένδοξα κεφάλαια της Ιστορίας έχουν γραφτεί από τα αουτσάιντερ.
*Δημοσιογράφος, συγγραφέας
