Η απεικόνιση της παιδικής ηλικίας στον κινηματογράφο

Πέρα από έναν τρόπο επικοινωνίας ο κινηματογράφος αποτελεί και μια έκφραση εθνικού λαϊκού πολιτισμού και κουλτούρας. Μέσω των εκατοντάδων χιλιάδων ταινιών που έχουν προβληθεί και προβάλλονται παγκοσμίως, χιλιάδες μηνύματα μεταφέρονται δημιουργώντας και επηρεάζοντας συνειδήσεις, σκέψεις, συναισθήματα και νοοτροπίες. Αναλόγως, λοιπόν, την ταινία και το κοινό που την παρακολουθεί τα μηνύματα που εξάγονται από κάθε κινηματογραφική προβολή ποικίλλουν.

Από το ξεκίνημά του κιόλας ο κινηματογράφος έτεινε να εμπορευματοποιηθεί. Και αυτό γιατί πολλοί ήταν εκείνοι που γρήγορα αντιλήφθηκαν τη σημασία του ως παράγοντα δημιουργίας πλούτου και θέλησαν να εκμεταλλευτούν τη μεγάλη απήχηση που βρήκε στο κοινό. Κατά τα πρώτα κι όλα στάδια ανάπτυξης του κινηματογραφικού θεάματος οι παραγωγοί χρησιμοποιούσαν το «μήκος» και όχι το περιεχόμενο μιας ταινίας για να προσελκύσουν τους θεατές.

Αρχικά, στην Αμερική, ως χώροι προβολής χρησιμοποιήθηκαν οι αίθουσες των βαριετέ και τη θερινή περίοδο τα δημόσια πάρκα. Ετσι ήρθε η ανάπτυξη και η εξέλιξη της κινηματογραφικής παραγωγής, όπου συνδέθηκαν εξ αρχής με τη δημιουργία αιθουσών προβολής.

Η ταχύτατη επέκταση που γνώρισε ο κινηματογράφος μετά την καθιέρωση της κινηματογραφικής αίθουσας τον κατέστησε φορέα και μέσο μαζικής κουλτούρας και επικοινωνίας.

Το παιδί στον κινηματογράφο

Εξετάζοντας την εικόνα με την οποία παρουσιάστηκε και παρουσιάζεται το παιδί στη μικρή οθόνη, θα πρέπει να σημειωθεί πως αυτή έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου. Και αυτό γιατί το παιδί του 21ου αιώνα διαφέρει από εκείνο του προηγούμενου.

Το παιδί, καθώς αποτελεί μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα, έχει αποτελέσει τα τελευταία χρόνια το εργαλείο για την κατασκευή ενός «star system» αποτελούμενο από μικρούς σταρ. Επιβάλλεται για λόγους προώθησης και διαφήμισης αυτά τα μικρά αστέρια-είδωλα να ξεχωρίζουν από το σύνολο. Αποτελώντας μια πηγή εσόδων ακόμα και για τους ίδιους τους γονείς τους, τα συγκεκριμένα παιδιά πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης των λεγόμενων «προστατών» ώστε οι τελευταίοι να κερδίζουν χρήματα.

Οι ταινίες ανοίγουν ένα παράθυρο στην πραγματικότητα. Οι ηθοποιοί είναι ζωντανοί άνθρωποι: από τη στιγμή που κινηματογραφούνται σε πραγματικά περιβάλλοντα (ή σε περιβάλλοντα κατασκευασμένα έτσι ώστε να θυμίζουν αυθεντικούς χώρους) και έχουν ρόλους σε ιστορίες που σχετίζονται με τα καθημερινά προβλήματα (την ανεργία, τον ανταγωνισμό στη βιομηχανία, το πρόβλημα της στέγασης, οικογενειακά προβλήματα), δεν είναι λογικό να θεωρήσουμε τις ταινίες ως απομίμηση της ζωής;

Το παιδί, αρχετυπική μορφή, ενσάρκωση της αθωότητας, του πρωτογενούς στοιχείου και συνάμα φορέας ευτυχίας και ελπίδων, ασκεί δραστική γοητεία στους σκηνοθέτες και τους σεναριογράφους. Είναι προφανές πως ο κινηματογράφος προσέφυγε στις εικαστικές τέχνες, τη λογοτεχνία, ακόμη και στην ψυχανάλυση προς αξιοποίηση των δεδομένων και των εμπειριών τους σχετικά με το παιδί και την παιδική ηλικία.

Η 7η τέχνη από τα πρώτα της βήματα στράφηκε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα παιδιά. Ταινίες με πρωταγωνιστές παιδιά αρχίζουν να γυρίζονται τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική από τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα.

Σε κάθε εποχή, σε κάθε κοινωνία, σε κάθε πολιτισμό, οι φορείς κοινωνικοποίησης προβάλλουν κάποιες αξίες που γίνονται αποδεκτές από το κοινωνικό σύνολο, προβάλλουν μια ιδεολογία που επικρατεί. Οι αξίες αυτές καθορίζουν και τη συμπεριφορά των ατόμων σε κάποια δεδομένη στιγμή.

Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας για τα παιδιά (τραγούδια, ποιήματα, παραμύθια, κινούμενα σχέδια-γνωστά ως «κόμικς», τηλεοπτικές σειρές) προβάλλουν «αξίες» και «πρότυπα». Η σημασία τους είναι τεράστια γιατί μπορούν και ασκούν έμμεση επίδραση στη συμπεριφορά τους.

Κατορθώνουν να πλησιάζουν τα παιδιά όχι με τρόπο «υποχρεωτικό», όπως γίνεται με τη διδασκαλία ενός μαθήματος στην τάξη ή με την ανάγνωση ενός βιβλίου, αλλά αντίθετα τα «πλησιάζουν» την ώρα του ελεύθερου χρόνου.

Η συντροφιά των σημερινών παιδιών έγκειται στη χρήση ηλεκτρικών μέσων και τα παιχνίδια τους είναι εκείνα που επιτάσσει η βιαιότητα των τηλεοπτικών προγραμμάτων. Μέσω της εξοικείωσης που έχουν αποκτήσει με το αίμα και τη βία, λόγω των αντίστοιχων προτύπων που προβάλλονται από την τηλεόραση, γίνονται και τα ίδια επιθετικά. Η αισθητική της εικόνας και του ήχου είναι πια διαφορετική, γεγονός που αρέσει στους μικρούς τηλεθεατές.

Τοιουτοτρόπως, οι παιδικοί τηλεοπτικοί ήρωες στερούνται τον αυθορμητισμό και την αθωότητα των παλαιότερων τηλεοπτικών ηρώων. Αντίθετα, διαθέτουν τα χαρακτηριστικά ενός ενήλικα στο σώμα ενός παιδιού. Τα εικονικά παιδιά εκδηλώνουν αντικανονική και επιθετική συμπεριφορά τόσο απέναντι στους συνομηλίκους όσο και απέναντι στους γονείς τους. Συνήθως χρησιμοποιούν εκφράσεις των ενηλίκων, επιδεικνύουν μικρομέγαλη συμπεριφορά, διεκδικούν τα δικαιώματά τους, εκφράζουν την προσωπική τους άποψη.

Το παράδειγμα της ΕΣΣΔ

Το παιδί εδώ δεν συμβολίζει μόνο την αθωότητα αλλά και το πολιτικό μέλλον της ΕΣΣΔ. Αξίζει να σημειωθεί και να σχολιαστεί ο κινηματογράφος όπως αναπτύχθηκε στη σοβιετική κοινωνία. Οι ταινίες που γυρίστηκαν στο πλαίσιο του ρωσικού κινηματογραφικού γίγνεσθαι, εκτός από σημαντικά καλλιτεχνικά επιτεύγματα, διέφεραν εξ ολοκλήρου με τις αμερικανικές και εκείνες των ευρωπαϊκών χωρών.

Στη Ρωσία μέχρι το 1915 η τσαρική παραγωγή είναι υπερπληθωρική. Το 1915 γυρίζονται 350 ταινίες – πραγματικό ρεκόρ. Από το 1917 και μετά, ο κινηματογράφος υιοθετείται από τους διανοούμενους. Ο σοβιετικός κινηματογράφος αυτής της περιόδου σιγά σιγά κατακτά τον κόσμο.

Δημιουργήθηκε μια νέα αισθητική τάση που ονομάστηκε «κονστρουκτιβισμός», άμεσα επηρεασμένη από τον φουτουρισμό και την αφηρημένη τέχνη, η οποία ενσωμάτωσε στον κινηματογράφο τη μεγάλη ρωσική καλλιτεχνική παράδοση. Στις 27 Αυγούστου 1919, ο Λένιν υπέγραψε το διάταγμα που εθνικοποιούσε τον κινηματογράφο και την ίδια χρονιά εγκαινιάστηκε στη Μόσχα η V.G.I.K. η πρώτη στον κόσμο σχολή κινηματογράφου.

Ο Λένιν το 1922 δήλωσε ότι «από όλες τις τέχνες, ο κινηματογράφος είναι για εμάς η σημαντικότερη». Μια και ο ίδιος θεωρούσε τον κινηματογράφο ισχυρό εργαλείο διαπαιδαγώγησης, οι πρώτες ταινίες που έγιναν με την ενθάρρυνση της κυβέρνησης ήταν ντοκιμαντέρ και επίκαιρα.

Μία από τις ιδιαιτερότητες του σοβιετικού κινηματογράφου είναι η τόλμη του να αναπαριστάνει ζωντανές ιστορικές προσωπικότητες. Το φαινόμενο συνδέεται μάλλον με τη λογική της νέας κομμουνιστικής τέχνης, στα καθήκοντα της οποίας προφανώς περιλαμβάνεται και η έξαρση ιστορικών γεγονότων που οι «αρχιτέκτονές» τους υπάρχουν ακόμη στον κόσμο.