Ο Λουκασένκο στην εποχή της εξωχώριας καταστολής

Η αρπαγή αεροσκάφους της Ryanair για να εξασφαλιστεί η σύλληψη δημοσιογράφου πολιτικού αντιπάλου ενός κρατικού καθεστώτος, συγκεκριμένα της Λευκορωσίας, αποτελεί εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο. Δεν είναι όμως μοναδικό. Η πρώτη περίπτωση, το 1956, ήταν ο εξαναγκασμός σε προσγείωση, από γαλλικά στρατιωτικά αεροπλάνα, επιβατικού αεροσκάφους για να επιτευχθεί η σύλληψη του ηγέτη της αλγερινής ανεξαρτησίας Αχμεντ Μπεν Μπέλα. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 2010, το Ιράν υποχρέωσε επιβατικό αεροπλάνο, που εκτελούσε πτήση από το Ντουμπάι στο Κιργιστάν, να προσγειωθεί στην Τεχεράνη για να συλληφθεί «σουνίτης εξτρεμιστής».

Στις αρχές αυτού του χρόνου το Freedom House, ΜΚΟ που ιδρύθηκε το 1941 και εδρεύει στην Ουάσινγκτον, έδωσε στη δημοσιότητα μια Εκθεση η οποία αναλύει το φαινόμενο της εξωχώριας άσκησης βίας με σκοπό τη σύλληψη ή τιμωρία πολιτικών αντιπάλων που βρίσκονται εκτός της χώρας που τους καταζητεί.** Η Εκθεση καταγράφει 608 περιπτώσεις στις οποίες εμπλέκονται 31 χώρες προέλευσης και 79 χώρες διαμονής.

Αλλες 100 περιπτώσεις δεν συμπεριελήφθησαν στην Εκθεση λόγω των αυστηρών κριτηρίων ακρίβειας των πληροφοριών. Στο 58% των περιπτώσεων το κράτος που ασκεί τη δίωξη επικαλείται τη «τρομοκρατία», ενώ 78% των διωκόμενων είναι μουσουλμάνοι. Στην κορυφή της λίστας των κρατών που ασκούν «διεθνική καταστολή» βρίσκεται η Κίνα, ενώ σε εξέχουσες θέσεις το Ιράν, η Ρουάντα, η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και η Αίγυπτος. Οσον αφορά τις χρησιμοποιούμενες μεθόδους αυτές κυμαίνονται από την άμεση άσκηση βίας, την άσκηση πίεσης για την από κοινού δράση του κράτους που ασκεί τη δίωξη και εκείνου της διαμονής του διωκόμενου ώστε αυτός να κρατηθεί και να εκδοθεί και την εξ αποστάσεως τρομοκράτηση του θύματος.

Η Τουρκία μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016 έχει αναδειχθεί ως η χώρα με τις υψηλότερες επιδόσεις στην επιτυχή άσκηση πίεσης στις αρχές κρατών όπου διαμένουν οι αναζητούμενοι για να συλληφθούν και να εκδοθούν. Δεκαεφτά χώρες περιλαμβάνονται σε εκείνες στις οποίες άσκησε με επιτυχία πίεση να συλλάβουν και να της παραδώσουν, κατά παράβαση του Διεθνούς Δικαίου, περισσότερους από 100 Τούρκους πολιτικούς φυγάδες. Μεταξύ αυτών η Βουλγαρία, το Κόσοβο, το Πακιστάν και η Μαλαισία.

Θα μπορούσε να περιλαμβάνεται σε αυτές και ή Ελλάδα, εάν δεν είχε ενεργοποιηθεί στο μέγιστο βαθμό η κοινωνία των πολιτών όταν το 2016 η Τουρκία απαίτησε την έκδοση των 8 στρατιωτικών της που κατέφυγαν στην Αλεξανδρούπολη. Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι στη διασημότερη υπόθεση βίαιας εξωχώριας καταστολής, εκείνη της δολοφονίας το 2018 του Σαουδάραβα δημοσιογράφου Τζαμάλ Κασόγκι μέσα στο προξενείο της χώρας του στην Κωνσταντινούπολη, εμπλέκονται σε αντίθετους ρόλους θύτη και καταγγέλλοντος η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία, δύο χώρες που πρωταγωνιστούν σε αυτό το πεδίο.

Οπως γράφει σε άρθρο του στο περιοδικό «Foreign Affairs» της 27ης Μαΐου το στέλεχος του Freedom House Nate Schenkkan, μια ενδιαφέρουσα πτυχή της καταχρηστικής άσκησης εξωχώριας καταστολής είναι η αξιοποίηση της Ιντερπόλ,. Σε αντίθεση με το στερεότυπο της Ιντερπόλ ως διεθνούς αστυνομίας, κύριος ρόλος της είναι να διακινεί μέσω του διαδικτύου ειδοποιήσεις για καταζητούμενα πρόσωπα στις αστυνομίες όλων των κρατών.

Αν και το καταστατικό της απαγορεύει τη καταχρηστική αξιοποίηση των μηχανισμών της για πολιτικούς σκοπούς, δεν είναι πρακτικά δυνατό να το εμποδίσει. Μόνο το 2019 η Ιντερπόλ διακίνησε 13.000 Ερυθρές Αναγγελίες μέσω των οποίων τα κράτη ζητούν τη βοήθεια για τον εντοπισμό και σύλληψη διωκόμενων ατόμων. Εξαιρετικά βολικός τρόπος άσκησης εξωχώριας καταστολής αν σκεφτεί κανείς ότι το 38% των ειδοποιήσεων αυτών προέρχεται από τη Ρωσία.

Η αρπαγή πολιτικού αεροσκάφους από το καθεστώς της Λευκορωσίας είναι περισσότερο ένδειξη αδυναμίας παρά ισχύος. Μια χώρα με μεγαλύτερη πολιτική εμβέλεια και διεθνή ισχύ θα επιχειρούσε να εξαντλήσει τα περιθώρια από κοινού δράσης με τη χώρα διαμονής του πολιτικού της αντιπάλου πριν καταφύγει σε τόσο ακραίες ενέργειες.

Ομως αυτή ακριβώς η ακρότητα προσφέρει την ευκαιρία συσπείρωσης ώστε στο μέλλον το κόστος της εξωχώριας καταστολής να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη από όποιον επιλέγει να την ασκήσει. Η προσωρινή αναστολή της ιδιότητας του μέλους της Ιντερπόλ, για την οποία αρκεί η απόφαση του γενικού γραμματέα της, θα μπορούσε να στείλει ένα ισχυρό πρώτο μήνυμα και να προετοιμάσει το έδαφος για το επόμενο πολύ δυσκολότερο βήμα, τη μακροχρόνια αναστολή για την οποία απαιτείται απόφαση της Εκτελεστικής Επιτροπής της Ιντερπόλ. Με στόχο και άλλους Λουκασένκο, ισχυρότερους του αυθεντικού.

*Fellow, Dalhousie University, Halifax, Canada. Πρώην πρέσβης εκ προσωπικοτήτων

**Freedom House Out of Sight, Not Out of Reach: The Global Scale and Scope of Transnational Repression, January 2021