Με αφορμή την αναφορά του πρωθυπουργού στην εκδήλωση για τα 40 χρόνια από την ένταξη της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Ενωση περί «σκοτεινού διαλείμματος» στη διακυβέρνηση της χώρας, πέραν της κατάφωρης απαξίωσης της λαϊκής βούλησης και ετυμηγορίας, επανήλθε στο προσκήνιο ένα ερώτημα που βρίσκεται στον πυρήνα της δημοκρατικής θεώρησης: «Γνωρίζει ο λαός;».
Το στερεότυπο του αδαούς λαού συναντάται συχνά και ποικιλοτρόπως στις δημόσιες συζητήσεις. Ενίοτε δε η πεποίθηση αυτή ενσωματώνεται ακόμη και στον λόγο πολιτικών εκφραστών που επιχειρούν να ενδυθούν τον «προοδευτικό» μανδύα. Το αφήγημα αποτυπώνεται ως εξής: Ο λαός είναι όμηρος του θυμικού του, παρασύρεται, είναι έρμαιο των μέσων μαζικής ενημέρωσης, δεν διαθέτει το πνευματικό υπόβαθρο να φιλτράρει και να αποκωδικοποιήσει την πληροφορία, βλέπει μόνο το βραχυχρόνιο συμφέρον του. Καθίσταται θύμα των λαϊκιστών, πλανάται από δημαγωγούς, εκλέγει λάθος κυβερνήσεις. Αλλοτε ο λαός παρουσιάζεται ανερυθρίαστα ως ένας άλογος, άκριτος όχλος «προβάτων».
Η αντίληψη περί «ανήμπορου» λαού διόλου αθώα είναι. Ούτε επιφανειακή. Υποκρύπτει κάτι μύχιο, ανομολόγητο, αλαζονικό: Κάπου (δεν προσδιορίζεται το πού) υπάρχει μία πεφωτισμένη «ελίτ» ικανή να τον (καθ)οδηγήσει. Ο όρος βέβαια δεν αναφέρεται στις δημιουργικές δυνάμεις που διαθέτουν τα επιτεύγματά τους στο κοινωνικό σύνολο προάγοντας τη συλλογική γνώση. Αφορά εκείνους που, κρατώντας το προνόμιο της κρυμμένης «γνώσης» για τον εαυτό τους και το περιβάλλον τους, ονειρεύονται να γίνουν ταγοί του λαού.
Οσοι ασπάζονται ανάλογες απόψεις, αυτονόητα εντάσσουν τους εαυτούς τους σε αυτήν την «αφρόκρεμα». Και αυτονόητα τα συμφέροντά τους συμβαδίζουν με αυτής. Αποστρέφονται και υπονομεύουν κάθε τι δημόσιο – ιδίως το εκπαιδευτικό σύστημα. Εχθρός τους είναι η κοινωνική κινητικότητα που θέτει σε αμφισβήτηση την «κυριαρχία» τους. Είναι οι ίδιοι που πιστεύουν ότι οι ανισότητες είναι φυσικές και όχι απόρροια των κοινωνικών συνθηκών. Μία αντίληψη ολιγαρχική, βαθιά φεουδαρχική. Τα προβλήματα του «ανήμπορου» λαού, οι επίδοξοι ταγοί του δεν τα γνωρίζουν. Ούτε καταδέχονται. Ο λαός για εκείνους είναι το εργαλείο, το όχημα εκπλήρωσης των ιδίων συμφερόντων. Μήπως τελικά οι ίδιοι που προτίθενται να τον «διαφωτίσουν», κατά βάθος επιχειρούν να τον αποπλανήσουν;
Στο ερώτημα αν γνωρίζει ο λαός η απάντηση -είτε το αποτέλεσμα της κάλπης μάς είναι αρεστό είτε όχι- πρέπει να είναι σταθερά η ίδια: Γνωρίζει. Οσο και αν επιχειρείται να ταυτιστεί ο «λαός» με τη «μάζα», ο λαός -η κοινωνία- δεν είναι ένα ενιαίο άκαμπτο σώμα. Είναι ένας ποικιλόμορφος ζωντανός οργανισμός, που μέσα από εναλλασσόμενα συναισθήματα (ενθουσιασμού, οργής, αμφιβολίας, δυσπιστίας, μουδιάσματος), μέσα από μια διαρκή διεργασία διαχείρισης των νέων στοιχείων, επιτυγχάνει, στο εκάστοτε πλαίσιο συνθηκών και παραμέτρων, να εξορθολογίζει τα αφηγήματα στα οποία εκτίθεται και να βρίσκει τις μεταξύ τους ισορροπίες.
Ο λαός κατέχει τη συλλογική γνώση, υπερβαίνει τον μεμονωμένο νου, είναι ο συλλογικός νους. Οι αποφάσεις του δεν είναι ποτέ αναιτιολόγητες. Βάζει φρένο όταν αισθάνεται ότι υπάρχει παρεκτροπή, αναδεικνύει νέες δυνάμεις όταν κρίνει ότι χρειάζεται πολιτική αλλαγή. «Σκοτεινά διαλείμματα» διά της ψήφου του δεν υπάρχουν.
* διδάκτορας Πολιτικής Επικοινωνίας στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών
